|
|
|
Trabzon'a Işık Tutan Anılar ve Trabzonlu
simalar Kitapları
Mehmet Akif Bal
Bedri Rahmi, bir defasında
Trabzonlu bir fotoğraf sanatçısına “Uşuğum,
Trabzon bir sevdadır, Sevdanın da delisi” diyor.
Gerçekten, Trabzon böyle. Trabzon’a yönelik tüm
çalışmalarımın özü de, bu yaklaşıma dayalı.
Bundan hareketle hazırladığım; “Trabzon Şiir
Antolojisi”, “Trabzon Kronolojisi” ve “Trabzon
Hatıraları” adlı çalışmalarımdan sonra Trabzon
üzerine son kitabım, “Osmanlıdan Günümüze
Trabzonlu Simalar ve Aileler” adıyla çıktı. Üç
baskı yapan bu çalışma (İlk baskısı İstanbul
2005, ikinci baskısı İstanbul 2007), her
defasında bir öncekine oranla bir kat daha arttı
ve nihayet elinizdeki hale gelebildi.
Elinizdeki kitap, bir biyografi ve monografi
çalışmasıdır. Bununla birlikte;
“Biyografi
nedir?”,
“Neden biyografi yazılır?”,
“Biyografilerin kültür hayatımıza katkıları
nelerdir?”,
“Trabzonlunun biyografisini
yazmak kültür hayatına ne katkı sağlar?” gibi
başlıklara dikkat edilerek incelendiğinde,
elinizdeki kitaba neden ihtiyaç duyulduğu daha
net olarak ortaya çıkar.
Biyografiler,
toplumsal ve yazılı kültürümüzün önemli
kilometre taşlarıdır. Biyografilerin, kültür
hayatımız için ne kadar önem taşıyan metinler
olduğunu, bir araştırmacının şu ifadeleriyle
daha iyi anlamak mümkündür:
“Biyografi,
‘bios’ (canlılık, hayat) ve ‘graphe’ (yazı,
şekil) kelimelerinden de belli olacağı üzere,
bir yaşam öyküsünü anlatan yazılara verilen
addır. Biyografinin Osmanlı Türkçesinde oldukça
verimli bir karşılığı vardır: Tercüme-i hal. Bu
da yaşlanan bir ömrün, kişiye özgü bir halin,
başkalarına kapalı olan bir yaşantının ifşası ve
anlaşılır bir dille ifadesi anlamına gelir. Bu
karşılık, biyografinin tam olarak başkasını
anlamaya yönelik bir çaba olduğunu gösterir.
Tercüme-i hal, bize her zaman başkasına açık
olmayan, kişiye özgülüğü ile ancak tek bir
kişide karşılık bulabilen kapalı bir dünyayı
açma görevi verir. Bu nedenle biyografi, bireyi
yalnız ne yapıp ne ettiği ile, nerede doğup,
nerede öldüğü ile, nerede yaşayıp nerede
çalıştığı ile, kısaca bütün insanlarda görülen
ortak yaşantı özellikleri ile değil, aynı
zamanda kendine özgü ‘hal’i ve ‘karakteri’ ile,
kendi sesi, kendi nefesi, kendi dili, kendi
mantığı ile veren ve bunu ‘kabaca’ değil,
‘etraflıca’ yapan bir çalışmadır.
Biyografi, bir yaşamın tamamını veya bir kısmını
anlama girişimidir. Biyografinin bilgi değeri,
sanat değeri, varoluş değeri, ahlak değeri ve
eğitim değeri gibi pek çok değeri vardır.
Biyografi, beni ötekine götürür. Onu anladıkça
kendimi anlarım, ona ulaştıkça kendime
yaklaşırım. Başkalarının başarılarını,
sevinçlerini, umutlarını okumak ve yazmak bir
birey olarak beni sevindirir, güçlendirir,
umutlandırır.
Başkalarının yaşam
deneyimlerinin çeşitli yollardan bir bilgi
olarak bana ulaşması, beni yaşam karşısında daha
güçlü ve daha dirençli kılar. İnsan
deneyimlerini başkalarına aktaran bir çalışmadır
biyografi. O, insana insandan haber verir.”
(Vefa Taşdelen, “Biyografi: Ötekine Yolculuk”,
s. 8, 9, 15).
Elinizdeki kitabın hedefi
de, öncelikle insandan hareketle kültürü ortaya
çıkarma ve geliştirmedir. Çünkü insan, kültürün
bir ürünüdür ve aynı zamanda kültürün
devamlılığını sağlayacak ve gelişimini
gerçekleştirecek ana unsurdur. Kültürlerin
yetiştirdiği bireyler, aynı zamanda o kültürün
yansımasıdır da. Bu sebeple biyografiler, bir
yandan da toplumsal ve kültürel yapının geldiği
noktayı ortaya koyar. Yoksa, bazılarının
anla(yama)dığı gibi, bir kişinin biyografisini
yazmak onun reklamını yapmak veya kişiyi
cilalamak değildir. Biyografilere bu açıdan
bakmak sıkıntılı bir algılama olduğu gibi,
biyografilere kültürel gereklilik noktasından
bakmak ise ciddi bir algılamadır.
Diğer yandan biyografiler, yerel tarih
araştırmaları için çok ciddi başvuru
metinleridir. Trabzon, insan yapısı ve tarih
boyunca yetiştirdiği çok sayıdaki etkin
simalarla, biyografik çalışmalara ciddi kaynak
oluşturacak bir kültür potansiyeline sahiptir.
Trabzonlu biyografileriyle yerel tarih
çalışmalarına katkı yanında, bir yandan da bu
biyografilerin ülke kültürü için taşıdığı önem
ortaya çıkmaktadır. Tüm bunların yanında
biyografiler, özellikle gençler için bir
motivasyon kaynağı oluşturma ve başarılarına
dolaylı da olsa katkı sağlama amacı
taşımaktadır. Bu anlamıyla elinizdeki kitabın,
toplumsal eğitime katkı amacında olduğunu
söyleyebilirim. Biyografiler yanında verdiğim
aile tarihçeleri ise, Trabzonlu aileler
konusunda yapılmış ilk çalışmadır. Ailelere yer
verirken; öncelikle aileler hakkında yazılı
bilgi bulabilmeye ve bununla birlikte ailelerin
Trabzon’da veya Trabzon dışında kültürel,
toplumsal ve ticari hayatta etkin yer
tutmalarına dikkat ettim. Bu noktada,
aileleriyle ilgili dokümanları oluşturanların,
aile bilgilerini derleyenlerin ve soyağaçları
çıkaranların çalışmalarının büyük faydalar
sağladığından da bahsetmeliyim. Fakat, ailelerle
ilgili elde ettiğim bazı bilgilerin öznellik
taşıyabileceğini de düşünmekteyim. Buna dikkat
etmekle birlikte çalışmada önemli olan esas
nokta, Trabzonlu köklü ailelerin ilk defa bu
çalışmayla derli toplu bir halde verilmesidir.
Bu konuda yapılacak daha teferruatlı çalışmalara
bir ön adım olabilirsem bu benim için yeterli
bir sebep olacaktır.
Çalışmam, Trabzonlu
merhum eğitimci yazar Ömer Akbulut’un ve
Trabzonlu edebiyatçı merhum Hamamizade İhsan
Bey’in Trabzonlularla ilgili çalışmalarından
sonra yapılmış ve yayınlanmış, biyografilerden
oluşan ilk geniş çalışmadır. Ama, Ömer
Akbulut’un ve Hamamizade İhsan Bey’in
çalışmalarının bu sahada yapılmış duayen
çalışmalar olduğunu ve kitabımı oluştururken bu
eserlerden çok faydalandığımı söylemeliyim.
Bununla birlikte elinizdeki kitap, konuyla
ilgili yapılmış en mükemmel ve olaya son noktayı
koymuş çalışma olma iddiasında değildir. Şahsen
çalışmamı, önemsemekle birlikte, pek çok eksiği
barındırabileceği noktasından bakarak ta
değerlendiriyorum. Fakat, daha evvel haklarında
derli toplu ya da yazılı hiçbir bir bilgi
olmayan çok sayıda şahsiyetin biyografilerine ve
fotoğraflarına ilk defa çalışmamda yer vermemin
Trabzon kültür hayatına katkı anlamında önem
taşıyacağını da düşünüyorum.
Araştırmalarım süresince önemli sayıda kaynaktan
faydalandım ve kitapla ilgili malzemeyi
toplarken iki yoldan hareket ettim. Yazılı
kaynaklardan biyografik bilgileri derlemeye
çalışırken, hakkında yazılı bilgi olmayan çok
sayıda isme de doğrudan ulaştım. Kimiyle yüzyüze
görüştüm, kiminden ise yazışmalar yoluyla bilgi
aldım. Kendilerinden bilgi alarak yazdığım
biyografilere kaynakça olarak biyografi sahibini
gösterdim. Fakat, bazı isimlerin biyografilerine
diğer yazılı ve sözlü kaynaklardan derlediğim
küçük bilgiler de ekledim. Hayatta olmayan
isimlerin pek çoğunun bilgilerini ise
yakınlarından edindim. Bazı isimlerin doğum ölüm
tarihleri için muhtelif mezarlıkları ziyaret
ettim. Ancak, en fazla bilgiyi, kitap şeklindeki
yazılı kaynaklardan elde ettim. Bunların
arasında yer alan bazı kaynaklardan ise, hem
biyografi zenginliği hem de nitelikli
biyografiler anlamında ciddi şekilde
faydalandığımı belirtmeliyim. Bu açıdan; Murat
Yüksel’in “Trabzon Şairleri”, Ömer Akbulut’un
“Trabzon Meşhurları Bibliyografyası” ile
“Trabzon Şairleri”, Murat Uraz’ın “Türk Edip ve
Şairleri” ve “Kadın Şair ve Muharrirlerimiz”i,
Sadık Albayrak’ın “Son Devir İslam Uleması”,
Osman Nebioğlu’nun “Türkiye’de Kim Kimdir”i,
Mehmet Zeki’nin, “Türkiye Teracimi Ahval
Ansiklopedisi”, Mehmed Süreyya’nın “Sicill-i
Osmani”si, Mahmut Kemal İnal’ın “Son Asır Türk
Şairleri” ile “Son Hattatlar”ı, Hamamizade
İhsan’ın “Hamsiname”si, İhsan Işık’ın “Türkiye
Yazarlar Ansiklopedisi”, İbrahim Alaattin
Gövsa’nın “Türk Meşhurları Ansiklopedisi” ile
“Meşhur Adamlar Ansiklopedisi”, Dr. Mustafa
Duman’ın “Kemençemin Telleri” ile “Trabzon Halk
Şairleri”, Ali Çankaya’nın “Mülkiye Tarihi ve
Mülkiyeliler” ile “Yeni Mülkiye Tarihi”, Müfit
Semih Baylan’ın “Trabzonlu Müzisyenler ve
Musikimizde İz Bırakanlar”ı, Işık Atakan’ın
“Geçmişten Günümüze Trabzon’da Musiki”si, Haşim
Albayrak’ın “Oflu Hoca Kavramını Oluşturan Din
Adamları”, Hikmet Aksoy’un “Trabzon Basını
(Gazeteler-Gazeteciler)”, Mehmet Bilgin ile Ömer
Yıldırım’ın “Sürmene”sinden, Hasan Kalyoncu’nun
“Tonya”sından, Sebahattin Karaca’nın
“Ağasar-Şalpazarı”ndan, Necat Uzun’un “Akçaköy
Tarihi”nden, Enver Uzun’un “Trabzon’da Sinema
Kültürü”nden, “Her Yönüyle Araklı”dan
(Komisyon), Haydar Gedikoğlu’nun “Akçaabat
Merkez İlköğretim Okulu” ile “Akçaabat (A.
Bölükbaşı ile)” adlı çalışmalarından çok
kıymetli bilgiler elde ettim. Şahısların
hazırladığı biyografik içerikli çalışmalar
yanında, resmi ve özel kurumlarca hazırlanan;
“Diyanet İşleri Başkanlığı Biyografik Teşkilat
Albümü 1924-1989”, “Günümüz Türkiyesinde Kim
Kimdir 1987-88”, “Türk Parlamento Tarihi”,
“Türkiye Büyük Millet Meclisi Albümü 1920-1991”,
“Karadeniz Yazarlar Birliği Albümü”, “Türk
Basınında Kim Kimdir”, “Türkiye Gazeteciler
Cemiyeti Albümü”, “Türk İstiklal Harbi’ne
Katılan Alay ve Tugay Komutanlarının
Biyografileri”, “Birinci Dünya Savaşı’na Katılan
Alay ve Daha Üst Kademedeki Komutanların
Biyografileri”, “Balkan Harbi’ne Katılan
Komutanların Bibliyografyası”, “Türk Harp Tarihi
Derslerinde Adı Geçen Komutanlar”, “Sürmene
Köprübaşı Rehberi” gibi Trabzonla ilgili önemli
biyografileri barındıran kitaplardan da geniş
ölçüde istifade ettim. Kitaplar yanında,
“Diyanet İslam Ansiklopedisi”nin, “Türk
Ansiklopedisi”nin, “Yaşamları ve Yapıtlarıyla
Osmanlılar Ansiklopedisi”nin, “Türk Meşhurları
Ansiklopedisi”nin ve “Yurt Ansiklopedisi”nin
Trabzonlulardan bahseden çok kıymetli
maddelerinden ve KTÜ eski öğretim görevlisi Uğur
Yenidoğan’ın öğrencilerine yaptırdığı Trabzon
basın mensuplarına dair biyografik seminer
çalışmalarından nitelikli bilgiler aldım.
Kitaplar yanında başta; Trabzon Valiliği’nce bir
dönem çıkarılan “Trabzon 61 Gazetesi”,
Trabzonspor Kulübü’nce 1990’lı yıllardan önce
çıkarılan “Trabzonspor Dergisi”, yine özellikle
2003-2006 yılları arasında çıkarılan
“Trabzonspor Dergisi”, halen çıkarılan “Trabzon
Dergisi” ve Trabzon’da yayınını sürdüren“Kıyı
Dergisi”nden çok sayıda ve nitelikli biyografiye
ulaşma imkanı buldum. Basın taramalarım
sırasında özellikle; Taka Gazetesi, Kuzey
Ekspres Gazetesi, Karadeniz Gazetesi gibi
Trabzon yerel basını yanında; Hürriyet, Sabah,
Zaman gibi ulusal basın organlarından da çok
önemli biyografiler elde ettim. Özellikle, Taka
ve Kuzey Ekspres gazeteleri muhabirlerinin
yapmış oldukları ropörtajlar, çalışmam için çok
faydalı oldu. Yine, Mahmut Hayri Üstün’ün Yeni
Pulathane Gazetesi’nde tefrika ettiği biyografi
ve monografilerde ciddi bilgilere rastladım.
Kitaplar, gazeteler ve makaleler yanında;
özellikle www.kimkimdir.com, www.biyografi.net
ve http://gazetearsivi.milliyet.com.tr adlı
internet sitelerinden de ciddi biyografilere ve
bilgilere ulaştım.
Kitaptaki
biyografileri seçerken birtakım kriterlere göre
davrandım ve her kategorideki nitelikli
Trabzonlu isimlerin biyografilerine yer vermeye
çalıştım. Bununla birlikte; herhangi bir fikri
öne çıkarmadan, siyasi görüş farklılıklarının
ayrımcılık oluşturmasına müsaade etmeden,
cinsiyet ayrımı yapmadan, basit ilçe ve köy
dayanışmacılığına girişmeden, nitelikli gördüğüm
tüm Trabzonluların biyografilerine ulaşma ve yer
verme gayreti içinde oldum. Ayrıca, kendilerine
veya bilgilerine ulaşamadığım çok sayıdaki ismi
kitabın sonundaki listede belirttim. Buna
rağmen, haberdar olamadığım pek çok önemli ismin
de bulunduğunu da tahmin etmekteyim. Tüm bu
çabaları gösterirken, gündelik hayatımızda sık
sık dillendirdiğimiz “gelecek kuşaklara bir
şeyler bırakmak” ifadesinin, gelecek kuşaklara
yazılı bilgi bırakma anlamında ne kadar
yüzeysellikler barındırdığını da biyografi
isterken bizzat gördüm. Biyografileri
hazırlarken, atasını, dedesini hatta bir kuşak
öncesini bilmeyen insanlara rastlamak, geçmişi
hakkında bilgi alınacak yazılı kaynakları,
belgeleri değerlerini bilmeden yok edenleri ve
bunları ehil olmayan ellere verenleri görmek,
geçmişi hakkında bilgi sahibi olmayı
umursamayanlara şahit olmak, ellerinde kıymete
haiz belgeler olduğu halde bunların değerini ve
içeriğini bilemeyen fakat sebebi anlaşılamayacak
şekilde bu belgeleri samimi araştırmacılarla
paylaşmamaya çalışanları görmek, daha
tehlikelisi “biyografi de nedir, neye lazım”
gibi bilmek istemeyen fakat bilmeye de hürmetsiz
sorulara rastlamak beni ister istemez
düşüncelere sevketti. Çünkü biliyoruz ki geçmiş,
toplumun olduğu kadar bir bireyin de kimliğidir,
hafızasıdır. Bireysel hafıza ise, aynı zamanda
toplumsal hafızanın ilk adımıdır. Hafızasızlığın
ve kimliksizliğin nelere yol açtığı ise akıl
sahiplerince iyi bilinen bir konudur. Bu
durumları gördükten sonra, toplumsal hafıza
oluşumunda etkili olan biyografileri ve
monografileri yazmanın aslında ne kadar önemli
bir uğraş olduğunu bir kez daha anladım. Bu
sebeple bu çalışmamı, Osmanlı arşivinden
çıkardığım Sicill-i Ahval Defterleri’nde yer
alan, Osmanlı döneminde yaşamış 900 civarındaki
Trabzonlunun biyografilerinden oluşan ve
“Sicill-i Ahval Defterlerindeki Trabzonlular”
adıyla ayrı bir kitap olarak yayına hazırladığım
çalışmamla desteklemeye çalışacağım.
Biyografik bilgileri derlerken, alıntı yaptığım
kaynaklara ve yazarların buralardaki emeğine
saygı gösterme düşüncesiyle hareket ettim. Bu
sebeple, bilgi aldığım kaynakların künyelerini;
biyografilerin alt kısımlarında ve kitabın
kaynakça bölümünde liste halinde verdim. Zira,
kaynakların tam ve doğru belirtildiği bir
çalışmanın nitelikli bir özellik taşıması
yanında, alıntı yapılan veya bir ipucu düzeyinde
de olsa faydalanılan esere gösterilecek
saygının, araştırmacının aslında kendi eserine
ve daha da önemlisi kendisine duyduğu saygı ile
de doğrudan bağlantılı olduğunu düşünüyorum.
Kitabımın, Trabzon yazın hayatına bu yönüyle de
katkıda bulunmasını temenni ederim.
Trabzon’un tanınmış ailelerinden
Hacıkadızadelerin ve Eyübzadelerin torunu,
85’lik çınar Mustafa Kemal Sayıl’ın; zengin ve
renkli tarih birikiminin, araştırmacı yazar
Mehmet Akif Bal’ın sorularıyla şekillenerek
kitaba dönüştüğü ve keyifle okuyacağınız
elinizdeki çalışma;
Atatürk’ün Trabzon Gezilerinin Bilinmeyenleri..
Garnizon-Lise Futbol Takımlarının Çatışması..
İmaret Mezarlığı neden yıktırıldı..
İş Bankası’na Adını Veren Trabzonlu Kimdir?..
Muhacirlikte Trabzon’daki Yağma Nasıl Gelişti?..
Nazım Hikmet Neden Trabzon’a Gelmişti..
Simyon Ustanın Mobilyalarının Özellikleri..
Trabzon Basınına Yön Verenler..
Trabzon Lisesi..
Trabzon Dangalaklar Cemiyeti..
Trabzon Neden Muhalifti?..
Trabzon’a Düşen Alman Uçakları..
Trabzon’da Çapulacı Esnafının Futbol Takımı..
Trabzon’da Milli Mücadele..
Trabzon’da Sporun Temelleri..
Trabzon’daki Futbol Kulüplerinin Rekabeti..
Trabzon’daki Konsoloslukların Faaliyetleri..
Trabzon’daki Otomobil Merakı..
Trabzon’un Diplomasız Doktorları..
Trabzon’un Meşhur Kuyumcuları..
Trabzon’un Öldürülen Milletvekilleri..
Necip Fazıl Trabzon’da Neden Dayak Yedi?..
Trabzon’daki Sinemalar..
Trabzon’un Ünlü Tatlıcıları..
Trabzon’un Ünlü Delileri..
Trabzon’un Ünlü Otelleri..
Trabzon’un Ünlü Sayfiyeleri: Soğuksu, Kireçhane..
Trabzon’un Ünlü Vadileri: Zağanos ve Tabakhane..
Uzun Sokak, Meydan, Kunduracılar, Ganita,
Kalepark ..
………….
ve daha nice başlık ve dopdolu içerikle,
Trabzon’un yakın tarihi için çok ciddi bir
boşluğu dolduracak, Trabzon tarihine soluk
aldırıp, günyüzüne çıkmamış pekçok tarihi konuya
ışık tutacaktır.
|
| |
|
| |
