Laz Düğün Yemekleri
Vit’oxut 3’aneri duğuni aşç’i Fatime a-bula-k
it’usçi :
“ Are işk’omasere”
Yazı: Filiz Acar
Him, dirinen bozomotinape “monayonan”, biç’i
berepe ask’erişe a m3ik’a daha leba idan deyi
nufusis sum otxo 3’ana mok’ut’oçeri na
nç’arumt’es 3’anapes na dirinu a tişiner-on.
Heşeni nak’u 3’aneri ore deyi vuk’itxis
“Nufusis 1932
(Şilya
do çxoroşi do eçi do vit’ojur)
nç’arun, ama nana yaşişk’imi 78
(Sumeneçi do vit’oovro) on”
ya mi3’u. A kogamavixesap’i. Şk’u bere vot’it.
Himus Fatime a-bula vu3’omet’it. Devimordit,
xolo Fatime a-bula... Şk’u va vimordit-i yoğ ise
him dida va iyu-yi va vogni. P3adi-çi, dida na
va iyu him on. Alanepemuşik livadi xaşk’umt’uşa
himuk oxori dulya ikumt’u. Berenobaşe beri yaği
do mçveri meyobğu moyobğu, daşk’uri oği niç’ubru
do nik’inalu. Him do made vit’oxut 3’ana ti çoyi
duğunepes cari xaz’iru. Hik’u-çi çoyi doloxe
tencere na va cedgu ocaği va dosk’udu. Hani-çi
mişk’ut’u a ndğas vida do a movigora ma
p’t’k’vi. Serişe telefoni govun3’i. Vu3’vi-çi
“Fatime abula, oç’ume gologaktik’o do evelçinuri
duğuni oşk’omalepe mimeselik’o.” A goyşaşu.
“Hayde! muya mik’itxare, bare a k’uçxe oği
mi3’vi do amseri-şe viduşuna” ya mi3’u. Mo
nazmoner, gişk’unpe gik’itxare, hiçi va ek’vağa
ma vu3’vi. A şuri kodoşvanu do “Hindo-s
oç’ume ela” ya mi3’u. Ma daha soti
dobgutur-i? Cebç’ordi, vigzali. Ç’umanis ek’nas
komevoguti. A k’ale-ti dudişk’imi şk’ala
vixap’ar muç’e gamapsvarare deyi. Neyise
kamaft’i do kelevuxedi. Ma vuk’itxi, himuk
mimeselu. Oşk’omalepeşe na cevoç’it nusa do
damtires komevontxinit. Cari vapşk’omişa guri
rahat’i va ayu. Moviselet’işa-yi “zamet’i mekçi,
demixalali” ma vu3’visis a komoydi3inu do “Muya
p’it? vixap’arit da...” ya mi3’u.
K’abayet’i-ti va uğun. Vixap’arit. Nak’u na
t’k’vatere.
“Bak’lava, 40 t’epsi”
Fatime abula
duğunepes cari oxaz’iru mundey coç’i? Mi-şe
diguri?
Duğunepes cari oxaz’iru na cevoç’i 50 3’ana
iyen. 1960’epet’u cevoç’i. Him do oği-ti galeni,
noğa dulya nanaşk’imik
ikumt’u, ma oxoris viyet’i. Cari dulya
boyine ma vikumt’i. Miti-şi dogureri va vore.
Çendi çendineşk’imi deviguri. Remezani-s k’at’a
ndğas jur t’epsi bak’lava govumçumt’i,
moselapeşa dopxeduti’i do. Hindoneri
bak’lavape husineri st’eri va iyet’u. Dik’a
mçveri karmat’es mkumt’it do mç’ipe on3’oroşe
golavoşk’umt’it. Vorsi dop’k’avurik’ot şuk’ale
şeçeri, var na toprite pşolamt’it do him
meşk’avobğamt’it. Topri opşa iyet’u hindos.
Gobalu ti toprite ikumt’es. Tereyaği t’k’va na
mepşeri. Kat’a oxoris puci nok’orut’u. Ramet’li
nanaşk’imik bazi bak’lavapes ‘txombu
bak’lava’ u3’omet’u. Bak’lava yağite cibare,
va unç’ola ya it’ut’u.
Duğunepes sk’anindo oği nam oşk’omalepe
xaz’iramt’es p’iya? Si muti eluyeşi-yi?
Şk’iminde oği şk’uni çoyis (Xunari) Hediye do
K’ara Efa Bulape ot’es. Hept’en evelçinuri tk’va
na k’apçoni cari, ekşaşi, termoni, lu, lobya
zeri bile ikumt’es. Çoyis, oxoris na iz’iren
malzemepe oxmaramt’es. Xor3’i boyine kot’u,
nikvatet’u. Mjalva mak’arina, yaxni,
k’ap’lama, sut’laşi... Ma hini mevaşk’vi.
Xvit’i xvat’ape-ti. K’uri fasulya (kçe
lobya), pilavi, sarma, (mevsimine cora
dolma) bak’lava, bureği, yoğurt’i, va na
k’omp’ost’o k’uri uzumi-şe.
Oşk’omalepeşi k’arari mik meçamt’u?
Malzemepe mik iyindramt’u?
A duğunis muya na ixaz’irasere eni vorsi mis
uşk’un? Aşç’is da. Diç’irenpe şeni list’e
vuyamt’i, ma noğaşe va ceft’ana. Ya ti ma
cevulut’i do mişk’un st’eri ep’ç’op’amt’i.
Duğune k’arşi 10-15 çilo xor3’i, 10-15 çilo
yaği, ç’uvalite prinz’i do şeçeri. Ntxiri do
nez’i ti kelevuyeşamt’i. Lu, lobya do miyaperi
zat’i çoyis kon. E diyu da... Evelis duğuni
sahibis et’rafepek k’arşi mvalet’es.
Mak’arina t’k’vareyi, p’rinz’i t’k’vareyi,
şeçeri t’k’vareyi... Cari oxaz’iru p’i coç’ayşe
moğamt’es, adet ot’u.
Muya mi3’omer? Him na svarumpe duğuni
hediyen-i?
Ho, hini hediyet’u. Biç’i t’arafişe
mak’arina, prinz’i, şeçeri, bozomota
t’arafişe ti dolonkuna. K’o3’otvala, mandili,
meşk’ankuna, fogaluği, patisk’a... Şk’imi
zamanis ma vu3’viçi dolonkuna muti var do
oşk’omale momoğamt. Cari va işk’omu-yi
dit’a3’et’u. Ma mişk’un st’eri ep’ç’opa. Ar
tanek na eç’opasere prinz’i artişis va eluveli.
Hişote mevot’omalapi do ma epç’opi artuk.
Duğunis ar teği aşç’i iyet’u-yi?
Duğunis a “baş aşç’i” iyet’u. Him do made
yeni yetme bozomotalepe elevidginamt’i. A şuris
başi axenen-i?
Ma eyovogutut’i do birağorda
pxaz’iramt’it.
Cari oxaz’iru nak’u oği coç’amt’it?
Sum ndğa oği. Cumaha ndğaşe cevoç’amt’it. Pazari
ndğas duğun iyet’u.
Nak’u t’epsi bak’lava gumçumt’it?
Duğunişe na moxt’asere k’oçi pxesap’umt’i. 40
pavrite, 40 t’epsi bak’lava devikumt’i. Bazi jur
sum çoyi k’oçi ok’int’alet’u, hindos
movunz’inamt’i. Morderepes koçi do berepe
kek’osk’udes-i va iyen. Hindos pilit’a milit’a
va on. Cest’a vonç’unamt’i do sacağis
eyobdgamt’i. Sum polote sacağepe ot’u. Himus
tudendo mevugzamt’i, ini mo iyas deyi xumali
keyovoxumt’i. Gamambareri morderi sac iyet’u.
Him saciso eyovogzamt’i, m3ik’a m3ik’a
imarğet’u. Uk’aye ti nç’uneri cest’as
keyobdgamt’i t’epsi. Jindo xolo daşk’uri.
Tudendo ti.
“Mjalva gugumite, oşk’omu sağanite”
A duğuncişi malzeme duğuni oxoris va iyet’uşe
cora muç’e ikumt’it?
T’epsi, sağani, k’uzi muzi k’orobumt’it-i?
Uk’aye hini muya ikumt’it?
T’epsi p’k’orobumt’it k’alati-te. Bak’iri
sağanepe ot’u evelden. Kat’a 3’ana k’alayi
meçamt’es. K’uzi t’k’va na pi3arişi. T’abaği va
ot’uşayi irik a svay k’uzi ek’uğamt’ey. A
t’iğani kocedgamt’ey sofras do si ti ek’uği ma
ti. Mja kok’inçxumt’es a morderi sağanite,
imxot’es. Duğuni şeni na k’orobumt’ey bak’iri
sağanepes işaret’i uyamt’ey, mook’omant’alan
deyi. K’uzi do t’abaği ti da... K’uk’mapete
mjalva k’orobumt’es, bozomotalepe
ok’obyonamt’ito. Gugumi gugumi mjalva
kok’ulut’u. Hini cibare. Doşk’orut’u. Heşeni
mjalva mak’arinape mevaşk’vi, mjalva k’orobat na
miyaperi do bureği şeni ma vu3’omet’i. Ziyani mo
iyas deyi.
Mosk’udaset’u oşk’omalepeşi bi ayimi oxori
k’oçik imxot’u, bi ayimi muşi ti k’omşipes
kogopayamt’es. T’abağepe, k’ap’epe ar ti ndğaso
doçxamt’es, dokosamt’es do k’at’a iri
sahibepenişis kogopayamt’es. Duğuni diçodu.
Memiğare da....
Duğuni sahibepek açş’işi vorsi gorumt’es,
k’oşk’a3’et’es-i?
Moro. Nak’u-na t’k’vare.
Aşç’i cari na xaz’iramanpes eyogutut’u.
İri tevulişe him sorumli ot’u. Yukimuşi opşa
monk’at’u. Gumçvasere ti onemli on tabi ama a
mutxa iyuk’o gumçumsis va 3adumt’es, aşç’i
k’abayet’li dodumt’es. Heşeni içalişamt’espek en
evela koypatxamt’es goyşatxamt’es, dudi vorsi
delik’oramt’es. Piril paği iyek’es şuk’ale xepe
goynz’ik’amt’es.
Oşk’omalepe nay xaz’iramt’it? Hik’u morderi
sva iyet’u-yi duğuni oxoris?
Gomçvalu oxori doloxe vikumt’it,
cevisvaret’it’do. Oxori çulfet’i aci
kodosk’udut’es. Şk’u viktet’itşa çendi carinişi
va axiz’eret’ey. Heşeni “A
k’uçxe oği cari tk’vani kok’oxaz’irit. K’apça at
na k’apça, lu at na lu, t’iğani dulya at na-ti
t’iğani... Him artuk t’k’va gişk’uran. Sum ndğay
na pxaz’irare cari t’k’va oşk’omik’ot duğuncik
muya şk’omasere? Ancakçi iri goynk’alan şuk’ule
cesk’udasere megit’omalatere.”
vu3’omet’i.
Galendo aşç’i moyonamt’es-i ayina? Yokse iri
çoyi doloxeni iyet’u-yi?
Mi ti va z’irek’es lok’ontaşe aşç’i moyonamt’es.
Arti soyi k’at’a çoyis cari na xaz’irams iyet’u.
A fori na pxaz’iri cari duğuncepe aras na ot’u
lok’ontacis opşa mo3’onndru. İri tevulişe jur
jur t’abaği oşk’omu şuk’ale k’oçepes: “Ma ti
lok’onta miğun ama hast’eri cari va mişk’omapun,
ham na xaz’iru aşç’i mi on, nam lok’ontaşe
moyonit, a
kobz’irik’o”
deyi u3’usis, eç’opes do koniyones. Ma
doloxe vot’i, galendonepes oşk’omalepe cevudum
do mevunç’amt’i. K’oçi komext’u do “E
daşk’imi ham soyi cari oxaz’iru na-k diguri”’
deyi mik’itxusis, “So-ti k’aleşe va.
Çendi
çendineşk’imi”
ma
vu3’vi. Ramet’li T’ombulik (Çazim dayi) “Hamu-s
a lok’onta gun3’it. Doloxe ot’as, gale hiçi mo
gamaşk’umt, para kosatere...”
ya it’ut’u.
Esk’i aşç’ipe iri xorz’at’es-i, yokse
k’oçepe ti ot’es-i?
Var, var, var. Koçişi aşç’i nay z’irat’u.
Koçepes oşk’omuşe başk’a muti va uşk’ut’es. Ar
texi Abaza aviyas elarçamamuşi ‘açik buyuği’
(İsmail Biber) u3’omet’es ramet’li, him ot’u.
Vorsi axaz’iret’u. Himus ti lok’onta uğut’u,
zat’i aşç’i ot’u.
Oşk’omalepeşi gopayu mik ikumt’u? Masape
muç’e dodgamt’it? Nam sirate gopayamt’it?
Gopayu
delik’anlipek da. Mevik’atinamt’i. A goytet’es.
Ma doloxendo mevunç’amt’i. Hinik masas aktet’es
tencerepe k’aç’aperi. Şk’imi dulya sofra
ek’izday içodet’u. Evela koçepek oymxot’es. Hini
moyselek’es xorz’alepe, eni ceri ti berepe.
Cerçi beres sira va ayen. Enimti’şe ti imxot’ey.
Oşk’omalepe ti evela kçe lobya-te cevoç’amt’i,
yaninemuşi pilavi, sarma, bak’lava, bureği do
yoğrut’i. Sira ile doxedut’es. A seferis 20-30
cişi-k imxot’u. A gurubi moyseluk’onduni masa
dopk’orobamt’it, a k’ale pçxamt’it, pkosamt’it,
teçari cevosvaramt’it.
“Daşku’uri oği komeviç’ubri”
Mangalciluği na ikumt’ey, sofras?
Mangalciluği k’oçepek ti ikumt’es. Xorz’alepek
ti. Kodoxedut’es, t’abağepe coninktamt’es. Pasa
bak’lava gorumt’es. 5-10 t’epsi kok’osvaramt’es
ust ust’e. Eni ceri sica goramt’es. Him t’epsepe
a xepete ek’ozdapamt’es. Eni tudeni naşk’umt’u.
Himu ti mangalcik keç’opumt’u. Çimi ti duğuncipe
ek’naşa komulut’es, henişt’es uyoxamt’es, çamur
on va memaleran, elat elemiyonit, xali demirçit,
bak’lava momiğit, a eğlence işte. Bdi3atere deyi
ikumt’es helbet ama henişt’e t’arafik muluranpek
na goruman iri tevulis uci meçasere. Ha hinik ti
odi3inoni k’arşiluğepe meçan. A duğunis baxşişi
na gorums mangalcis m3’u pavri u3’iles do
kocusvares.
Andğaneri st’eri komşun. A fori xvit’i xvat’a
muya na on ok’op’k’orobi do tencerete masas
kocevudgi, mangalcis. Eçves do 3adesçi bulaşuği
k’ap’epe. Di3es. Çeşitlepe vikumt’it. A seferis
ti nusa gamayonuşe keşk’aft’it 3’arişk’a-şe.
Kodopxedit. Ma vu3’viçi mendra gzaşe movulut,
domanç’ines, evela nusa moxt’as do cari mçan,
bak’lava melemidvan. Yoğ ise oxorişe amolvoni
tak’et’i va miğuran. Aşiğ ayes, xepe ok’oç’apxu
kocoç’es. Hist’erepe işt’e.
Duğunişe made nişani do k’ina cecepes ti
cari ixaz’iret’u-yi?
Ho ho. Ayni carepe da. 78 yaşine vore. 9 tane
bere, 15 tane monta, 7 tane ti monta bere
miyonun. Dunyas, devirini ndğaşe beri hik’u
miçalişapun hik’u miçalişapun do aşç’iluği şuk’u
çetini muti va miz’irapun. Haşo 3’ilidi st’eri
ndğalepes daşk’uri oği viç’vet vicibet,
meviç’ubret’it.
Duğuni oşk’omalepes inceluğepe uğut’u, hik’u
k’alabaluğis cari oxaz’iru k’olayi va ot’u
herhalda....
Moro. El alemik masraf ikums. Prinz’i, ncumu
3’arite cevolobinamt’i. Yarum sahat’işe
pçxamt’i. Prinz’i va kurçola, m3ik’a m3ik’a
3’ari meçare. Uk’aye m3’orumt’i. Hindos mç’ipepe
kodibğen, mçxupe kodosk’udun. Kçe lobya ti hişo.
A seri oğişe cevolobinamt’i. Ar da bak’lava do
bureği tereyaği dixo va iyen. Tereyaği va
inç’ola.
Ok’oxaz’iru t’k’va na. Çarşamba (cumaçxa) ndğay
nulut’es, miyoxamt’es. Xaft’a-perşembe (çaçxa)
ndğay malzemepe viyindramt’i. Cumaha (p’arask’e)
ndğay serişe na cevoç’amt’i t’epsi dulya
cumahaertesi (sap’at’oni) yemaşa diçodet’u.
Gobalu uk’aye vikumt’i. Sum ndğa dulya şk’imi
him ot’u. Yağmepeşk’imi kodosk’udu’tu, avara
deviyet’i. Opşa zor ot’u ama çoyi duğunepe
başk’at’u.
Trağodamt’ey, ixoronamt’ey, k’iyamet’i
meşek’et’i. Eğlence ot’u. Selimepe svarumt’es.
Selimi dosvarek’es şuk’ale, nusa p’i amaxt’uko,
oxori doloxe koguğamt’ey do a dixoronamt’es,
t’ulumi-te.
“Aşç’is kek’uğamt’es”
Selimi osvaru muç’e ikumt’es? Hinişe ar jur tane
mi3’vik’o Fatime abula...
Evela 15-20 cişi k’lemuris kogvapinet’es. Eni
gumz’e na ono eni ji iyet’u. Himus mendili
ok’açut’u. Ar tanek svarumt’u, artepek
gamiyoxamt’es. Aşç’is opşa ek’uğamt’es. Mşunpe
gi3’va da...
Aşiç’iler ayar ayar
Bi çepç’e kor içi sayar
Onunlen adam mi doyar
Helesa yalesa hayamoli hiyasa isa hooy!
Aşiç’iler aşç’ibaşi
Bozuldi mesun tikişi
Buni yapan içi cişi
Helesa yalesa hayamoli hiyasa isa hooy!
Aşç’i aşune dalayim
Bi lobya vardur alayim
Bayilursem bayilayim
Helesa yalesa hayamoli hiyasa isa hooy!
Ya henişt’es na oğodamt’espe?
Henişt’es na va oğodamt’es muti ot’u-yi? Koçepek
ceçamt’es, bigate muntxamtes. Uyoxamt’es do
ntxozut’es. Xorz’alepek ayiri uyoxamt’es,
komolepek ayiri... Huy duğuncepek henişt’e nay
z’iranene? Nusa do henişt’e salonişe
ok’ozgimoç’eri amulvan.
Ar da tekerleme it’ut’es...
Ho, him boyine it’ut’es. Ar tanek uk’itxamt’u,
artik cuğap’i meçamt’u.
Amseri giç’andam...
Nay domocinare?
3’em3’e (s)
Muya mçare?
Pen3’e
Amseri giç’andam...
Nay domocinare?
Livadi k’udeli (s)
Muya mçare?
3’i3’ila k’udeli
Amseri giçandam...
Nay domocinare?
On3xeni (s)
Muya mçare?
Layç’i n3xoni
“Ma3’indi va uci dolobala”
Fatime abula, si ar daha nay gz’irare? A m3ik’a
ti duğuni do nişanişi gik’itxa... Evelis,
bozomotalepes nişani muyate cudumt’es?
Evelden biç’i do bozomotak art’i kat’i va
z’iremt’es. Morderepek muç’e it’ut’es hişo
iyet’u. Nişani ti a at’k’i, k’o3’otvala,
mandili, patisk’a boxşa dikumt’es do
mendiğamt’es. Ma3’indi adet’i va ot’u, axenenik
uci dolobala dolobamt’u. Daha evelden nişani
hiçi va anşe ninçaği ikumt’es. Him himuşi
ninçak’limuşi iyet’u.
Duğuncipek muya uğamt’es nusas?
Muya uğut’esçi. Hik’u hak’u da...
Xolo k’o3otvala, mandili, fogaluği basma,
hist’erepe. Para meçamu uk’ayepes gamiğes. Hamuk
ham moğu, himuk him moğu deyi adet’i va ot’u.
Him uğut’u him mvağu ya it’ut’es, mitis va
ek’orçamt’es. Ama cari va eyinç’u, ya ti vorsi
va iyu, dizit’et’u. Him meyizit’amt’es.
Filancişi duğunis aci kodobsk’udit ya do
carinişi va işk’omet’u deyi çoyis kogulut’u.
Heşeni aşç’i-şi dulya opşa monk’a-n. Are
işk’omasere.
Nusa çeyizi...
Nusas a senduği ya ti kon3oli kuğun na muti var
da. Hik’u.
Nusa do sicas muya dolonkunamt’es?
Nusas haşo monk’a foga uyindramtes. Celinluği
nay z’irat’u. Kçe va ot’u hindos. Pembe ya do
mç’i’ta. Mendraşe iz’iras, nusa duğuncipeşe
gamik’atas deyi. Dudis ti mandili vuxup’inamt’it
do movutumt’it. Tomalepe kocevupinamt’it. Sica-s
pont’uli, ceket’i, comleği do kon na k’iravati
da. Va eyaç’opet’espek k’omşişe i3xamt’es.
Uk’aye ceri komeçamt’es. Henişt’es ekseri
ut’rağodamt’es. Ar jur gi3’va da...
Henişt’e
K’iravatun k’irmizi
Ancak sana yak’işur
Xuseyin dayinun k’izi.
***
Henişt’e ince uzun
İşt’e sana balduzun
İnceden vur xoroni
Tokulmesun yalduzun
***
Memet’i boyisk’ani
Yukseğ on soyi sk’ani
Beşluği va gaxenu
Him on k’usuri sk’ani.
Nusa şeni şeyi oç’irdu ot’u da...
Hik’u da. Muya eyaç’opet’es-çi? A monk’a foga,
celinluği st’eri, k’at’a ndğeri foga, ya ar tane
ya jur tane. Dudi dolok’ora, k’uçxe modvala,
şemsiye, manto. Uk’aye uk’ayepes boxşa gamağmalu
cinz’iru.
Nusa, gosveri eladginamt’es-i? Memsk’vanu
ot’u-yi him zamanepes?
“Kçe-şi mç’ita-şi”
u3’omet’es, nusalepe şeni kut’is dolodveri
gamiçet’u. Ma nusa momi3’opxapun. Nusa “mdade”
mi on? deyi iyoxamt’es. A fori ç’ip’it’işi uciso
pambuği kovuk’ori do ka’pça t’iğani mundis
cevugurcoli do nusa ofidepes golovusvi. Uça ayas
deyi. Ar da toma yanine cumişi sirma
elevuk’oramt’i. Nusa eladginanis msk’va iz’iras,
irişe gamik’atas, ilimbas deyi. Berepes heşeni
nusa opşa alimbet’es. Bozomotalepek ti
nuç’irdamt’es do şinaxumt’es. Henişt’e ti ara
ara nusas elugutinamt’es. Boyine nay z’irare. A
bazi uyoxamt’es.
“Sum otxo nusa a oxoris”
Komolepe do xorz’alepe ayiri ayiri iyet’es-i?
Xorz’alepe odas, komolepek gale ixoronamt’es.
Hindos çalgi va on. Xorz’alepek çemane na
aç’andinet’u a mitxa kamiyonamt’es do a çenaris
kelaxunamt’es. Ramet’li badişk’imis
aç’andinet’u. Esk’i oxorepe pi3arişet’u.
Biç’epek gamanç’oramt’ey meşk’avo3’eratere deyi.
Duğunepe zat’i akşamis iyet’u. Ancakçi
naç’şinet’es. Gzaleri gzaleri ulut’es, araba va.
Çona va. İpt’i şuşe lambape, uk’aye feneri, eni
ceri luksi. 3’ari va. Galendo torare. Buzdolap’i
va. A oday komolavobğamt’it malzemepe do hikele
gamavixmaramt’it.
Evelis nusa oxorişe moyonamt’es. Hişo iyet’uçi a
oxoris jur sum nusa iyet’es. A svay muç’e
sk’udut’es?
Ho nusa oxorişe moyonamt’es. Ayiri oxori nay
z’irare? Mtiri damtire ti oxoris iyet’u. Evelden
iri tevuli oncğore dodumt’es. Ma ramet’li
badişk’imi şk’ala vi 3’ana va vixap’ari,
vipiçvi. Jur, sum nusava a svay iyet’es. Uk’aye
gamik’atet’es. Hişo iyet’uçi a oxori doloxe sum
tane daşk’uri ogzamt’es. Ocak’luğe. Ham sk’ani,
ham şk’imi, ham artişi. Livadepenişi ayiri,
ocağinişi ayiri, oşk’omalepenişi ayiri ama a
oxori doloxe. Him nusalepeşi berepe dimordet’ey,
kok’on3xak’amt’ey. Bazik, berepe ok’oyilas uci
va meçamt’u, bazi ti k’ok’iyilet’es. Mecburi
sk’udut’es da. Muya are, cazadare. Hus iri
tevuli goynkturudon. Duğuni esk’ineri vorsi ot’u
beçi ama osk’uledinu husoneri...
Fatime abula, cari na gixaz’irapun duğunepe
nkşun-i? Nak’u iyu p’iya?
Enimt’i İndra-s Nihat’i-şi duğunite cevoç’i. 25
3’ana çoyişi him ucişe ham ucişa tencere na va
cebdgi oxori va dosk’udu. Ma çoyi doloxe nusa
viyi zat’i. Hiçi var na 40 tane degik’ure3xi. Va
gomaşinenpe ti kon.
Cari oxaz’iru mundey naşk’vi? Mo naşk’vi?
Ma va mevaşk’vi, himuk ma memaşk’u. Salon
duğunepe ciç’us çoyi duğunepe moyk’vatu. Eni
ceri biç’işk’imişi (Yaşar) k’ina akşamis
pxaz’iri, himuşi duğuniti salonis p’it-don
işt’e. (1985) Şk’imi şuk’ale miti ti vagamaxt’u
artuk. Çoyi duğuni va iyuçi aşç’i gamaxt’as...
Fatime abula, lak’ideşk’uni keyovontxozat
aşk’va. Muyate? Bureği-te...
Ma 8-10 pavri govumçum do a t’epsi vikum.
Enimt’i otxo pavri devikum, ntxiri meşk’avobğam
do. Uk’aye k’ork’ot’i movunktam, komeşk’avobğam.
Himu jink’ale sum otxo pavri daha xolo ntxiri
meşk’abğeri keyovorçam. Pavrepe aras ti
von3’inam tereyaği (a bazi makvali sari ti
vunt’alam) komeşk’avobğam. Eni jindo xolo
tereyaği keyovobam. Ji makvali va eyevusum. Guri
p’i icibaşe jimu mo iç’vas deyi. Furunis
komeşk’abdgum. Sari iç’ven. Kogamaviğam do
korasis loyamuşi kogovobam. Fatime
abulask’ani-şi bureği ham on.
Not: Türkçe’si için tıklayınız.
Yirmibeş yıl düğünlerde aşçılık yapan Fatma
teyze diyor ki:
“
Aşçının pişirdiği yenmeli “
O, dünyaya gelen kız çocukların “kaçmasın”,
erkek çocukların askere biraz daha geç gitsin
diye nüfusa üç dört yıl geç kaydettirildiği
yıllarda doğmuş bilge bir Laz kadını. Bu yüzden
yaşını sorduğumda, “Nüfusa bakarsan 75, ama
ana yaşım 78” diyor. Oyle ya biz çocuktuk, o
Fatma teyzeydi. Biz büyüdük o yine Fatma teyze.
Biz mi büyümedik, o mu
yaşlanmadı derseniz....Galiba o
yaşlanmadı. Fatma teyze, yaşıtları bahçede çapa
sallarken kendini evde mutfak işlerine vermiş.
Ta çocuk yaşlarda gönlünü kaptırdığı unla,
şekerle ve yağla ateşin karşısında bir ömür
geçirmiş, yanmış kavrulmuş. Yetmemiş. Tam
yirmibeş yıl da köy düğünlerinde hünerini
konuşturmuş. O kadar ki köyün bir ucundan
diğerine tencere kurmadığı ocak kalmamış. Bu
haliyle onu görmezden gelemezdim elbette. Bir
akşam kendisini aradım ve eski düğün yemeklerini
konuşmak istediğimi söyledim. “Eyvah’
dedi. ‘Ne soracaksın? Bari biraz ip ucu ver
de akşamdan düşüneyim.” Dedim, ‘Merak etme.
Sorular çalıştığın yerden. Hiç takılmadan
cevaplayacaksın.’ “E tamam o zaman yarın
sabah gelirsin” dedi. Ertesi sabah kapısını
çaldığımda söyleşinin uzun süreceğini tahmin
ediyor, konuyu nasıl toparlayacağımı
düşünüyordum. Nitekim düğün yemekleriyle
başlayan sohbet Laz düğünleri, gelin-kaynana
ilişkileri ve gündelik hayata dair ip uçlarıyla
genişledi. Bir öğün yemek yedirmeden de
bırakmadı. Ayrılırken teşekkür ettiğimde esaslı
bir Laz kadınının sevecenliğiyle gülümseyerek “Ne
yaptık ki, sadece konuştuk” dedi. Haklıydı.
Konuştuk. Dolu dolu...
“Baklava, 40 tepsi”
Fatma teyze
düğünlerde yemek yapmaya ne zaman başladın?
Kimden öğrendin?
Düğünlerde yemek hazırlamaya başladığım 50 sene
oluyor. 1960’larda başladım. Ondan öncesinde de
bağ bahçe ve çarşı işlerini annem yapardı, ben
evde kalırdım. Evde yemekleri yapmak her zaman
benim işimdi. Bu yüzden kimsenin yanında
yetişmiş değilim, evde kendi kendime öğrendim,
deneyerek. Eksiden ramazan ayında her gün
sahurlara kadar uyumaz, iki tepsi baklava
açardım. Eski baklavalar şimdikinden farklıydı.
Buğday ununu kavurup şekerle ya da balla
harmanlıyorduk. O vakitler bal boldu memlekette.
Şerbetini de balla hazırlıyorduk. Tereyağı
dersen dolu, her evde birkaç inek beslenirdi.
Rahmetli annem bazı baklavalara ‘kızılaağaç
baklavası’ derdi. Malzemeden sakındıkları
için. Oysa baklavada tereyağı çok önemlidir.
Onsuz olmaz.
Lazona’nın eski köy düğünlerinde düğün
menüsü nelerden oluşuyordu? Sen bunlara
eklemeler yaptın mı?
Benden önce bizim köyde (Xunari) yemekleri
Hediye ve Fatma (K’ara Efa) teyzeler
hazırlıyordu. Onlardan da öncesini sorarsan
hamsili ekmek, ekşaşi (bir tür aşure),
termoni (siyah üzümden yapılan tatlı),
lahana, ezme fasülye dahi yapılıyordu. Düğün
yemekleri, doğal olarak köyde bulunan
malzemelerle hazırlanıyordu. Köyde de onlar
vardı. Sütlü makarna, etli ve patatesli
pilav, sütlaç gibi. Ben onları bıraktım.
Hele ıvır zıvır şeyleri tamamen terk ettim.
Baktım yenmiyor, ziyan oluyor. Benim düğün menüm
kuru fasülye, pilav, sarma (mevsimine
göre dolma), baklava, Laz böreği,
yoğurt veya kompostodan (kuru üzüm)
mütevellitti.
Düğün menüsüne kim karar veriyordu?
Malzemeyi kim alıyordu çarşıdan?
Bir düğünde ne hazırlanacağını en iyi kim bilir?
Aşçı, değil mi? Bazen de ben pazara
çıkamayacaksam alınacakların listesini
hazırlıyordum. Ya da kendim yapıyordum
alışverişi, gerektiği gibi. Bir düğün için
ortalama 10-15 kilo et, 10-15 kilo da yağ
giderdi. Pirinç ve şeker de çuvalla alınırdı.
Fındık veya ceviz de yine köyde bulunuyordu.
Eskiden köyde fındık ekimi yapıldığından...
Beyaz fasülye ile yoğurt da köyde mevcut. Oldu
işte. Eskiden düğün evine, düğün sahibine
yakınlarıyla komşuları malzeme yardımında
bulunuyordu düğünden önce. Makarna olsun, pirinç
olsun, şeker olsun, ne olursa artık. Bu güzel
bir gelenekti.
İlginç! Düğün hediyesi mi bu saydıkların?
Evet,
tastamam düğün hediyesi. Erkek tarafı makarna,
pirinç, şeker gibi yiyecekler, kız tarafı da
gelin için giyecek temin ederdi. Bir peştamal,
yazma, çamaşır, elbiselik basma kumaş, patiska
vs. Ben kendi dönemimde yiyecek malzemesi
getirmemelerini istedim. Hazırlanan yemek
lezzetli olmazsa yenmiyor, israf oluyordu. Çünkü
birinin aldığı pirinç diğerine uymadı. O zaman
da pişen pilav kıvam tutmadı. Siz getirmeyin,
ben kendim alayım dedim ve öyle yaptım artık.
Düğünde bir tek aşçı mı çalışıyordu?
Düğünde bir “baş aşçı” olurdu. Ona
kalabalık bir ekip eşlik ederdi. Düğünün yüzünü
hep birlikte ağartırlardı. Bu yardımcılar
genelde genç kızlardan oluşurdu. Gelinlerin de
geldiği olurdu ama daha çok kızlar. Baş aşçı
ekibi yönlendirir ve işin başarıyla
sonuçlanmasını sağlardı. Ekip muhakkak, ama baş
aşçı çok önemliydi. Onun sorumluluğu çok ağırdı.
Yemekler düğünden kaç gün önce hazırlanmaya
başlanıyordu?
En az üç gün önce. Cuma günü başlanırdı. Düğün
Pazar günü olurdu.
Kaç tepsi baklava açılıyordu?
Düğüne gelecek kişi sayısını hesaplayarak
ortalama 40 tepsi baklava (40 yapraklı) açardım.
Bazen iki üç köyden gelen davetliler olurdu. O
zaman sayıyı biraz daha artırıyordum. Büyükleri
doyurup çocukları aç bırakmak olmaz. O
zamanlarda kuzina sobalar yok. Cesta adını
verdiğimiz toprak kap vardı. Onu ısıtıp üc
ayaklı sacın üstüne yerleştiriyor, altına ateş
yakıyordum. Üstüne de köz döküyordum, soğumasın
diye. Kubbeli büyük saclar vardı. O sacın üstüne
yeniden ateş yakıp her iki taraftan kıvamında
pişmesini sağlıyordum.
“Süt güğümle, yemek bakır sahanla”
Düğün evinde, gelen davetlilere yetecek kadar
kap kacak hazır olmadığına göre tepsi, tabak,
kaşık çatal topladığınız oluyor muydu? Tekrar
iadesi de var tabii...
Tepsi topluyorduk sepetlerle. Eskiden bakır
sahanlar vardı. Her sene kalaylanırdı.
Kaşıklar tahtadandı. Porselen tabaklar çıkmadan
önce yemekler ortaya konan tek kaptan yeniyordu.
Lazlar’da; bir tencere bir de tava yemekleri
vardır. Sofraya bir tava konur, herkes oradan
kaşıklardı. Mesela ayran doğranırdı büyük bakır
sahanlara, birlikte yenirdi. Düğün için
toplanan, kenarları tırtıklı bakır sahanlara
herkes bir işaret koyardı, diğerleriyle
karışmasın diye. Kaşıkla tabak da toplanırdı.
Kızlar bir araya gelerek mahalleye dağılır,
küçük güğümlerle (k’uk’’mina) süt toplardı. Daha
sonra
güğümlere aktarılırdı. Onlar
kaynatılacak. Süt keser, ziyan olurdu. Ben bu
yüzden sütlü makarna pişirmeyi bıraktım. Süt
toplarsanız yoğurt ve Laz böreği için derdim.
Ziyan olmasın diye. İsraftan çok kaçınırdım.
Düğün evinde kalan yemeklerin bir kısmını ev
halkı tütetirdi, bir kısmı da komşulara
dağıtılırdı. Tabaklar ve kap kacak ertesi gün
yıkanır, durulanır, kurulanır, tertemiz şekilde
sahiplerine teslim edilirdi. Düğün bitti.
Malzememi geri getirmen lazım değil mi?
Düğün sahipleri aşçının iyisini seçmeye özen
gösteriyor muydu? Aşçıda ne gibi nitelikler
aranıyordu?
Tabii. Büyük bir titizlik gösterilirdi. Aşçı,
yemekleri hazırlayan ekibin başında durup
yöneten, yönlendiren kişidir. Ve bütün
aşamalardan sorumludur. Aşçının yükü çok
ağırdır. Yufkayı açacak kişiler de önemli
kuşkusuz ama bir sorun olsa açana bakılmaz, suç
aşçının olurdu. Bu yüzden ben ekipteki genç
kızlara en önce silkelenmelerini tembihlerdim.
Daha sonra başlarını sıkı sıkıya bağlamalarını.
Eller ve tırnaklar da... Pırıl pırıl olduktan
sonra kollar sıvanır, işe girişilirdi.
Yemekler nerede hazırlanıyordu? Eski Laz
evlerinde bu genişlikte mutfaklar bulunuyor
muydu?
Yufka açma işi evin içerisinde hallediliyordu.
Sıra sıra diziliyorduk. Bu süre zarfında ev
halkı hafiften aç kalıyordu. Biz koşuştururken
onlar kendi yemeklerini hazırlayamıyordu doğal
olarak. Bu yüzden ben önceden, “Biz
işe başlamadan önce siz kendi yemeklerinizi
hazırlayıp yedekleyin. Artık hamsi mi
yaparsınız, yoksa lahana, olmadı tavalama...
Orası sizin bileceğiniz iş, ama ben size üç gün
boyunca davatliler için hazırladığım yemekten
veremem. Siz yerseniz düğüncüler ne yiyecek? Siz
bizim hazırladığımız yemeğe güvenmeyin. Ancak
düğünden sonra tencerede kalan yemekleri
yiyebilirsiniz.”
diyerek uyarıyordum.
Aşçılar hep köy içinden mi seçiliyordu?
Dışarıdan aşçı getirildiği oluyor muydu?
Bu çok ender olurdu. Köyde aşçı kadın
bulunamazsa -koşulları elverişli olmazsa-
çarşıdan, lokantadan aşçı getirilirdi. Normalde
her köyde yemek yapan aşçı kadınlar olurdu.
Burada bir anımı anlatmak istiyorum. Bir gün
yemeğini hazırladığım düğün evinde davetliler
arasında bir lokantacı bulunuyordu. Yediği
yemekleri –özellikle kuru fasülye ve pilav- çok
beğenince orada bulunan erkeklere dönerek; “Ben
de lokantacıyım ama böyle lezzetli yemek yapan
bir aşçıya bu yaşıma kadar rastlamadım. Bunu
hazırlayan aşçıyı hangi lokantadan getirdiniz.
Kendisini görebilir
miyim?”
diye sorunca, alıp yanıma getirdiler. Ben
içeriden, dışarıdaki yardımcılarıma
(delikanlılara) yemek uzatıyordum. Adam gelip
aşçının bir kadın olduğunu görünce
“Sen
dünya ahiret kardeşimsin, kız kardeşim, böyle
lezzetli yemek
yapmayı nerede öğrendin, kimin yanında
yetiştin?”
diye sorunca, ben “Hiçbir
yerde yetişmedim. Kendi kendime öğrendim”
dedim. Rahmetli Kazım dayı vardı bizim köyde.
Esnaftı, görmüş geçirmiş bir adamdı. O hep şöyle
derdi: “Buna
bir lokanta açın. İçeride dursun, dışarıya hiç
çıkarmayın. Paraya para demezsiniz...”
Düğün aşçıları hep kadın mıydı? Erkek aşçılar da
var mıydı?
Hayır hayır. Erkek açşı nerede... Erkekler ancak
yemeyi bilirler. Benim bildiğim bu çevrede bir
tek Akmescit köyünden meşhur ‘açık bıyık’
lakaplı rahmetli İsmail Biber vardı. Çok
lezzetli yemekler hazırlardı. O da zaten önceden
lokantacıydı ve aşçıydı.
Düğün sırasında yemek servisini kim yapıyordu?
Masalar nasıl kuruluyor, yemekler hangi sırayla
dağıtılıyor, aşçının işi ne zaman bitiyordu?
Servisi delikanlılar yapıyordu. En güzel
yardımcılarım onlardı. Pratik. Ben içeriden
hazır tabakları uzatıyordum. Onlar masanın
etrafında tur atıyorlardı. Düğünde benim işim
sofra kalkmadan bitmezdi. Yemek yeme sırası
erkekler, kadınlar ve çocuklar şeklindeydi.
Gerçi çocuklar için düğünden önce ya da sonra
fark etmiyordu. Hep öncelikliydiler. Çocuk işte.
Servis kuru fasülyeyle başlardı. Yanında
isteyene pilav. Daha sonra sarma, baklava, Laz
böreği ve yoğurt. Sofraya 20-30’ar kişilik
gruplar halinde oturuluyordu. Bir grup kalksa
masa çarçabuk
toplanıyor, bulaşıklar yıkanıp
durulanıyor, kurulanıyor, arkadan gelen grup
için hazır hale getiriliyordu.
“Ateşin karşısında kavrulurdum”
Laz düğünlerinin
vazgeçilmez motiflerinden biri de mangalcılık
geleneğidir. Biraz bundan bahsedelim mi örnekler
vererek...
Lazlar, köy
düğünlerinde sofraya oturdukları zaman yemekten
önce esprili dille damat tarafından çeşitli
şeyler isterler. Böyle bir gelenek var.
Eğlencelik. Eee kız tarafı nazlıdır, erkek
tarafı olmak da zor iş. Managalcılık geleneği
hem erkekler ham kadınlar tarafından yerine
getiriliyordu. Masaya oturuyorlar, tabakları
hemen ters çevirip servis yapılmasına engel
oluyorlar, durmadan baklava istiyorlardı. Onlar
istedikçe 5-10 tepsi baklava üst üste
diziliyordu. En son damadı çağırıyorlardı. O
kadar tepsiyi tek elle kaldırmasını
istiyorlardı. En altta bir tepsi kalıyordu. O
mangalcının hakkıydı. Bazen de davetliler (kız
tarafı) evin yakınına kadar gelip damadı
çağırıyorlardı. Burası çamur çıkamıyoruz, damat
gelsin bize yol göstersin, halı serilsin,
baklava getirilsin derlerdi. Hepsi eğlencelikti
ama damat tarafı bütün bu istekleri yerine
getirmek zorundaydı. Tabii onların da, bazı zor
isteklere aynı şiddette esprili karşılık verme
hakkı vardı. Israrla bahşiş isteyen mangalcının
eline toplanan karayemiş yapraklarını banknot
niyetine tutuşturmak gibi.
Hiç unutmuyorum. Bir
seferinde durmadan bir şeyler isteyen
mangalcının önüne içinde bir sürü bulaşık kabın
bulunduğu koca tencereyi koymuştum. Açıp
baktıklarında çok gülmüşlerdi. Bir seferinde de
kız almaya komşu köye gittik. Evin avlusunda
oturduk. Ben dedim ki biz uzak yoldan geliyoruz,
yorgunuz. Hele bir gelin gelsin, bize yemek
yedirsin, baklava ikram etsin. Yoksa eve girecek
dermanımız yok. Yine çok gülmüşler, alkışlarla
cevap vermişlerdi. Böyle eğlencelik şeyler işte.
Düğün dışında nişan ve kına geceleri de yemekli
oluyor muydu?
Evet evet. Aynı menü korunuyordu. Kendi adıma şu
kadarını söyleyebilirim. Yetmişsekiz seneyi
devirdim. Dokuz çocuk, onbeş torun ve yedi torun
çocuğum var. Dünyaya geldiğim günden bu yana
köyde her türlü ağır işte çalıştım, ev işinden
bağ bahçeye yapmadığım iş kalmadı, ama aşçılık
kadar zor bir işle karşılaşmadım. Düşün sımsıcak
günlerde ateşin karşısında yanıp kavrulmayı...
Düğün yemeklerinin belli bir inceliği vardı.
Onca kalabalığa yemek sunmak kolay olmasa
gerek...
Elbette. El alem masraf yapıyor... Kendi
yöntemlerimi geliştirdim zamanla. Mesela pirinci
tuzlu suya bastırıyor, yarım saat kadar
beklettikten sonra yıkıyordum. Pirinci yıkarken
ezmemeye dikkat ediyordum. Suyu azar azar verip,
daha sonra elekten geçiriyordum. O zaman ince
olanlar kendiliğinden eleniyor, kalın pirinçler
kalıyordu. Kuru fasülye aynı şekilde. Onu da bir
gece önceden suya bastırıyordum. Bir de baklava
ve Laz böreği tereyağsız olmaz. Bunlarda
tereyağını esirgemeyeceksin.
Hazırlamaya sıra gelince... Çarşamba gününden
gelip haber veriyorlardı. Perşembe günü çarşıya
inip malzemeleri alıyordum. Cuma günü yufka
işine girişiyordum. Geceden. Baklava ve Laz
böreği Cumartesi öğlene kadar tamam olurdu.
Şerbeti sonradan dökülmek koşuluyla tabii.
Özetle, üç gün uğraşıyordum.
Bu arada evde kendi işlerim öylece
kalıyordu. Çok zordu belki ama köy düğünlerinin
tadı başkaydı. Türküler söyleniyor, horonlar
oynanıyor, bir şenlik, bir eğlencedir gidiyordu.
Çok neşeli oluyordu. Selim sayma geleneği vardı.
Geline, damada, kaynanaya, düğün evine, herşeye
maniler atılıyordu. Selim sayma bittikten sonra,
gelin henüz eve girmeden evin içinde halka
oluşturulup tulum eşliğinde kısa bir horon
oynanıyordu. Erkek horonu.
“Aşçıya sataşmadan olur mu?”
Selim saymalardan hatırında kalan varsa, birkaç
örnek verebilir misin?
Onun da incelikleri vardı. Öncelikle 15-20 kişi
tavandan sarkan zincire (k’lemuri) asılıyordu.
En uzun boylu olan en üste tırmanıyordu. Onun
eline bir mendil veriliyordu. Biri başlıyordu
selim saymaya, diğerleri nara atarak ona eşlik
ediyordu. Aşçıya çok sataşırlardı. Aklımda
kalanlardan birkaç tane söyleyeyim.
Aşiç’iler ayar ayar
Bi çepç’e kor içi sayar
Onunlen adam mi doyar
Helesa yalesa hayamoli hiyasa isa hooy!
Aşiç’iler aşç’ibaşi
Bozuldi mesun tikişi
Buni yapan içi cişi
Helesa yalesa hayamoli hiyasa isa hooy!
Aşç’i aşune dalayim
Bi lobya vardur alayim
Bayilursem bayilayim
Helesa yalesa hayamoli hiyasa isa hooy!
Ya zavallı damadın başına gelenler?
Damadın başına gelenler pişmiş tavuğun başına
gelmezdi herhalde. Bir kere erkekler damadı
sopayla dövüyor, kovalıyorlardı. Kadınlar da
çağırıyor, en ağır görevleri verip yerine
getirmesini istiyorlardı, damadı sınamak için.
Şimdi salon düğünlerinde, gelinle damadı nerede
görecekler? Ancak salona girince... O
güzellikler yok artık.
Bir de meşhur düğün tekerlemesi var...
Evet. Her zaman söylenirdi o da. Karşılıklı iki
kişi, biri soruyor diğeri cevap veriyor, esprili
şekilde öyle sürüp gidiyordu.
Amseri giç’andam...
Bu gece düğünüm var, davetlimsin...
Nay domocinare?
Gelirsem nerede yatıracaksın?
3’em3’e (s)
Hamak’ta
Muya mçare?
Ne ikram edeceksin
?
Pen3’e
Sümüklü böcek
Amseri giç’andam...
Bu gece düğünüm var, davetlimsin...
Nay domocinare?
Gelirsem nerede yatıracaksın?
Livadi k’udeli
(s)
Bahçenin eteğinde
Muya mçare?
Ne ikram ededeksin?
3’i3’ila k’udeli
Yılanın kuyruğunu
Amseri giçandam...
Bu gece düğünüm var, davetlimsin...
Nay domocinare?
Gelirsem nerede yatıracaksın?
On3xeni
(s)
Tavan arasında
Muya mçare?
Ne ikram edeceksin?
Layç’i n3xoni
Köpeğin ilk sütünü
“Alyans yerine küpe”
Fatma teyze, bir daha böyle bir fırsatı belki
bulamayabiliriz. Biraz da düğün ve nişan
adetlerinden konuşalım. Eskiden Laz kızları
nasıl nişanlanırdı?
Eskiden kızla erkek birbirini görmeden
evlendiriliyordu. Birbirini düğün günü gören
evliler az değildir. Aile büyükleri nasıl uygun
görürse öyle olurdu. Çok daha eskiden nişandan
çok direkt nikah yapıldığı oluyordu. Nişan için
alyans geleneği yoktu. Onun yerine küpe
takılırdı. Ya da atkı, peştamal, yazma, patiska
kumaş konan bir bohça götürülürdü. Bu nişan
sayılırdı.
Davetliler geline hediye olarak ne götürürdü?
O zaman insanlar öyle çok varlıklı değildi. Ufak
tefek hediyeler yapılırdı. Mutfak malzemesi
filan. Kız tarafı giysi, kumaş, üst baş
götürürdü. Para hediyesi yakın dönemlerde adet
haline geldi. O zamanlar gelen hediye kabul
edilir, kimin ne getirdiği söz
konusu edilmezdi.
Az da olsa, gücü o kadardı denip
olgunlukla karşılanırdı. Öyle şeyler yoktu. Ama
düğünde yemek yetmezse ya da lezzetli değilse o
başka. Bu durumda; filancanın düğününde aç
kaldık ya da yemekler ağıza alınmıyordu
diye bütün köyü dolaşırdı. Çeşitli
espriler yapılırdı. Yemek konusu çok hassastı.
Bu yüzden aşçının yükü çok ağırdı. Pişirdiği
yenmeli.
Ya gelinin çeyizi...
Gelinin bir sandığı varsa ne ala. Ya da bir
konsol. O kadar işte.
Gelinle damada ne giydiriliyordu?
Geline şöyle ağır fantezi bir elbise. Beyaz
gelinlik yok o zaman. Kırmızı ya da pembe tercih
edilirdi. Gelin uzaktan parlasın, herkesten
ayrılarak fark edilsin diye. Başına da
büzdüğümüz yazmayı geçirirdik. Saçlarını
omuzlarına dökerdik. Damat da takım elbise
giyerdi. Durumu iyi olmayanlar komşusundan ya da
bir tanıdığından ödünç alırdı. Damadın boyu
posu, fiziği ve giysileri –tartışmasız- atma
türkülere konu edilirdi.
Henişt’e
K’iravatun k’irmizi
Ancak sana yak’işur
Xuseyin dayinun k’izi.
Henişt’e ince uzun
İşt’e sana balduzun
İnceden vur xoroni
Tokulmesun yalduzun
Memet’i boyisk’ani
Mehmet boyun
Yukseğ on soyi sk’ani
Asildir soyun
Beşluği va gaxenu
Beşlik takamadın
Him on k’usuri sk’ani.
Odur tek kusurun
Gelin için düğün öncesi alışverişe (şeyi
oç’irdu) çıkıldığını biliyoruz....
Eh işte. Biraz bir şeyler alınırdı. Malum
ekonomik koşullar. Gelin ve beraberindekiler
çarşıya çıkar, önce gelinlik için elbise ya da
dikilmek üzere afili bir kumaş, birkaç elbiselik
basma, baş örtüsü, ayakkabı, şemsiye, manto
alınırdı. Daha sonra bohça geleneği yaygınlaştı.
Geline makyaj yapılıyor muydu? Makyaj
malzemeleri neydi?
“Beyazlı-kırmızılı”
dediğimiz pudra şeklinde boyalar vardı gelinler
için. Benim gelin makyajı yapmışlığım vardır.
Gelinin kuaförü nerede? diye seslenirlerdi. Bir
seferinde kibridin ucuna pamuğu dolayıp hamsi
tavasının altına sürttüm. Onu da gelinin
kaşlarına... Daha siyah görünmesi için. Bir de
gelin saçının yanına gümüş sırma tel bağlardık.
Gelin herkesin görebilmesi için odanın bir
köşesinde yüksekçe bir taburenin üzerinde
dururdu. Gelinlik de kolay değil senin
anlayacağın. Özellikle çocuklar gelin sırmasına
bayılırdı. Genç kızlar da bir tel almaya
çalışırdı. Gelin sırması uğurlu sayılırdı. Damat
da kadınlar tarafından çağrılır, ara ara gelinin
yanına gelir dururdu. Sürekli değil. Gelinle
damadı seyretmek büyük bir mutluluk verirdi.
Eski köy düğünlerinde erkeklerle kadınlar ayrı
ayrı mı eğleniyordu?
Kadınlar odada, erkekler dışarıda avluda horon
oynardı. O dönemlerde müzik setleri yok.
Kadınlar, köyde kemençe çalabilen yeni yetme bir
delikanlıyı odaya alır, bir köşeye oturturdu.
Rahmetlim (Kadir dayı) kemençe çalıyordu mesela.
Eski Laz evleri ahşaptı. Genç erkekler tahtada
delikler açardı, sevdikleri kızları görebilmek
için. Düğünler zaten akşam saatinden sonra
başlardı. Davetliler ancak yetişebiliyordu.
Yürüyerek gelmek var. Araba yok. Işık yok. İlk
önce idare lambaları vardı, daha sonra fenerler
kullanıldı aydınlatma için, sonrasında da lüks
çıktı. Evlerde su yok. Onu da dışarıdan
taşıyacaksın. Buzdolabı da yok. Bir odaya
dolduruyorduk malzemeleri. Oradan çıkarıp
kullanıyorduk, peyderpey.
“Bir evde üç dört gelin”
Geleneksel yapıda gelin kayınvalidesiyle aynı
evi paylaşıyordu. Hatta bir evde iki üç gelin
oluyordu. Aynı ortamda yaşamak zor olmuyor
muydu?
Eskiden gelin eve getiriliyor, ayrı ev
açılmıyordu. Zaten geleneksel Laz evleri geniş
ve çok odalıdır. Gelinlerle kaynana aynı evi
paylaşıyordu. O zamanlar yaşlılara saygı ve
hürmet gösteriliyor, her şey ayıp sayılıyordu.
Ben mesela rahmetli eşimle neredeyse on yıl
konuşmadım. Yeni gelinler konuşmazdı pek. Bir
evde iki üç hatta dört gelin bir arada otururdu.
Sonraları ayrılırlardı. Bazen bir evde üç dört
ateş (ocak) yakıldığı olurdu. Herkes kendi
tarafında pişirirdi yemeğini. Araziler ayrı,
ocaklar da ayrı ama ev aynı. Zamanla çocuklar
büyür, kavgalaşırdı. Kimi anneler çocukların
kavgasına aldırış etmezken kimi anneler de bunu
tartışma konusu yapardı. Sonuçta o evde, hep
birlikte yaşamak , kanaatkar olmak
zorundaydılar. Şimdi her şey çok değişti.
Düğünleri sorarsan eskiler iyiydi derim, ama
yaşamak dersen şimdi.
Yemek hazırladığın düğünlerin sayısını
toparlayabilir misin?
Köyde ilk düğün yemeğini İndra’da Nihat
Hocaoğlu’nun düğününde hazırladım. Ondan sonra
da köyün bir ucundan diğerine tencere kurmadığım
ocak kalmadı desem yeridir. Ben zaten köy içine
evliyim. En az 40 kişiyi saydım. Şu an
hatırlayamadıklarım da var.
Düğün aşçılığını ne zaman ve neden bıraktın?
Ben onu değil, o beni bıraktı desem daha doğru
olacak. Düğünler ilçede salonlara taşınınca o
güzelim masalsı köy düğünleri birer hayal oldu.
En son yemeği oğlumun (Yaşar) kına gecesinde
hazırladım. (1985) Düğün demiyorum, dikkat
edersen. Çünkü biz de düğünü salonda yaptık.
Devir değişmişti artık. Aşçılık da böylece
bitti. Benden sonra yetişen olmadı. Köy düğünü
olmayınca düğün aşçısı olur mu?
Söyleşimizi, yakışır şekilde Laz böreğiyle
noktalasak. Fatma teyzenin tarifiyle...
Ben Laz böreğini 8-10 yaprak yufka açarak
yaparım. Önce ilk dört yaprağı aralara
fındık serperek kapatırım. Ardından karabiberli
muhallebiyi dökerim. Onun üstüne üç dört
yaprak daha, yine aralarına fındık
serperek örterim. Bu arada yufkaların arasına
erittiğim tereyağını (zaman zaman yumurta sarısı
da eklerim buna) gezdiririm. Kapağı da özenle
açtıktan sonra üstüne tereyağını gezdirir,
fırına veririm. Burada, çabuk yandığı için
yumurta kullanmam. Güzel, sarı bir renk alınca
çıkarır, soğuyunca şerbetini dökerim. Fatma
teyzen Laz böreğini böyle yapar.
|
