ağrişak,
ağşak, ağırşak
Yün, iplik eğrilen iği ağırlaştırmak için alt
ucuna geçirilen yarım küre biçiminde, ortası delik ağaç, veya
kemik parça (Trabzon, Rize)
Terminoloji:
ağırşak (Şavşat), İK 49, AKÇ 161; ağrişak MS 32, TS 35, G 17;
ağrışak “spondilin diğer adı” PK 220 (Of Çoruk); ağşak SD
77 (Trabzon, Fatsa); ağsak, ağa-şak ÇK 551; a:şak (Şalpazarı);
eğercek (Espiye Dikmen); eğircek oya 343 (Ordu), eğircek, bodes
GRL (Görele); eyecäk BR 138/ 22 (Vakfıkebir Üzümözü)
Modern Türkçe ağırşak TDK 37, İZE 12
<
13. yüzyıl öncesi ağırçak CL 92, Os-manlıca agırşak “iplik
eğirmek için iğe ta-karlar” LL 15
Türkçe orijinli olan ağırçak terimi, za-manla benzer
çağrışımlar yapan çadır dire-ğinin, ortası delik başlığı ve yine
ortası de-lik değirmen taşı gibi nesneleri adlandırmak için de
kullanılmıştır. Kumanca vurçık, Ha-kani ağırşuk, Türkmen
ağırçak, Osmanlı kaynaklarında ağırşak CL 92. Nogay urşık ‘iğ’,
Kazak urşuk, Özbek urçuk, Balkar urçuk ‘iğ’, Tatar orçok ‘iğ’,
Başkurd orsok
Räsänen (V 515 a) bu biçimleri ur(mak) ‘vurmak’ kökünün
türevleri arasında say-mıştır HE.
Clauson, kelimeyi ağır + -çak eki birleşimine ayırmış, bu ekin
urçık/urçuk terimlerinin küçültülmüş formu olduğunu belirtmiştir
CL 92.
> Sırpça àgršak
Eyüboğlu ise terimin Türkçe ağmak (yükselmekten) türediğini
ileri sürmüştür İZE 12.
Anadolu ağızlarındaa ağşak, ahırşak, arşak, aşak, avşak,
ekercek formlarında ya-yılmış olup mecazen memenin etli, şişkin
kısmı anlamına da gelmektedir.
Erzurum’da ağarsak (Erzurum Olur), ağırşaḫ “teşi’nin
tepesine takılan ağırlık” Eİ III 19.
Trabzon Rumcası’nda spontil “yüzük benzeri, kenarları
şemsiye gibi, bakır veya demirden yapılan alet. Yığın
döndürülmesi işini görür” PK 221 (Of Çoruk)
Günümüzde tamamen ahşap olarak ü-retilmelerine rağmen tarih
öncesi çağlarda, ağırşaklar, taştan, topraktan, kemikten ve
nadiren de fildişinden yapılmıştır. Bu yüzden yapılan kazılarda
sıklıkla karşılaşılmaktadır.
Ağırşak, Türkçe kökenli bir kelime ol-makla birlikte
Anadolu tarihindeki yeri Türk-lerin gelişinden çok daha önceki
dönemlere değin uzanır.
Alacahöyük, Alişar, Gözlü Kul, Güllücek, Kültepe, Kara
Höyük, Beycesultan, Boğaz-köy, Yümüktepe, Truva ve Efes’te,
üzerle-rinde benek, geometrik, şuavari, zikzaklı, ayni merkezli,
kavisli çizgiler, noktalı, bitki-sel ve çarkıfelek gibi değişik
motifler olan ağırşaklar bulunmuştur. Arkeolojik ağırşak-ların
takıldıkları iğ ve ürekelerin de ta-mamen tahtadan yapıldıkları
sanılmaktadır, madenden yapılmış olsalardı günümüze intikal
edebilirlerdi.
Macide Gönül, taş ağırşakların kullanıl-dığı dönemlerdeki
tekniğin, bugünkü ahşap ağırşaklardan farklı olması gerektiğini
dü-şünmektedir:
“Yalnız
eski ağırşakların ağırlıkları dolayısıyla iğde ağırlık
yapacaklarından, ancak iğin ucu yere temas ettirilmek suretiyle
kullanıldıkları zannedilmektedir. Çünkü aksi takdirde ağır-lık
dolayısıyla ipin kopması gerekirdi. Yalnız bir iğ numunesinden
ipin iğ şağı sarkıtılarak eğrildiği veya büküldüğü anlaşılmakta
ise de, iğ küçük olduğuna ve ağırşağın taştan olduğu
zikrelmediğine göre, bunun da tahtadan olabileceği
düşünülebilir. Zamanı-mızdaki tahtadan ağırşaklar hafif
olduk-larından, ayakta yere sallanmak üzere de
kullanılabilirler. İp eğirme usulü de, muh-temelen ayni idi.
Yalnız bu Mısır tasvir-lerinde biraz farklı görülüyor”
(Gönül, 1977: 143)
Kaynak:
Özhan Öztürk.
Karadeniz Ansiklopedik
Sözlük. Heyamola yayıncılık, İstanbul. 2005. ISBN:
975-6121-00-9.
| 
