Gramofon günlerinden günümüze Karadeniz müziği kayıtları

Ömer Asan, genç kuşak Karadenizliler arasında mitleşen “Niko’nun Kemençesi” adlı hikayesinde 1923 mübadelesinde Yunanistan’a göçen Nikos Papavramidis adlı Gümüşhaneli kemençeci ile hayali karşılaşmasını aktarmıştı. Yazarı bu derece etkileyen mübadil kemençeciye ait bir plak kaydını dinlemesiydi. Papavramidis Türkçe plak kaydında bir yandan kemençesinin tellerini yüreğinin görünmeyen eliyle çalarken diğer yandan Evliya Çelebi’nin 17. yüzyılda tuttuğu gezi notlarında bile kaydına rastlanacak kadar eski “Trabzondur yolumuz para tutmaz elumuz” adlı türküyü kusursuz bir Trabzon ağzıyla söylüyordu. Üç nesil sonra 2000 yılında Karadenizliler www.karalahana.com sitesinde aynı türküyü dinlerken yüzyıl öncesinin Trabzon’una buruk yürekleriyle tekrar tekrar gidip geldiler.
 

1910 doğumlu Sürmeneli Hüseyin Dilaver’in kemençe çalmayı köyündeki (Aso –Aksu köyü) Yorika adlı yaşlı bir Rumdan öğrendiği söylenmektedir. Ne yaşlı Yorika’nın ne de efsanevi kemençecinin doğduğu yıl Trabzon’un en ünlü kemençecisi olan Stavros Petridis’in ya da az önce bahsi geçen Niko Papavramidis’in Türkiye’de ses kaydı bulunduğuna dair elimizde bir veri bulunmamaktaysa da mübadeleden sonra Yunanistan’da çok sayıda derleme yapılmış, bahsi geçen son iki müzisyen şöhretlerini orada da korumayı başarmıştır. 1930 yılında Karadenizli mübadillerden derlenen türküler Yunanistan’da CD olarak bunlardan bir tanesi bir kaç yıl önce Kalan Müzik tarafından “Pontus Şarkıları” adıyla ülkemizde de yayınlanmıştı. Umarım TRT arşivinde bulunan sahipleri unutulmuş seslerimiz de bir gün değerlendirilir ve titiz arşivciler tarafından gelecek kuşaklara aktarılması gereken kültürel miras olarak algılanıp, sahiplenilerek halkla paylaşılır.  Savaş yorgunu Cumhuriyet Türkiyesi’nde Radyo programlarının ötesinde Karadeniz kemençesinin taş plağa kaydedilip müzik piyasasına sunulması için genelde ekmeklerini başka mesleklerden çıkaran Hüseyin Dilaver ve yaşıtlarının olgunluk çağına gelmesi gerekmekteydi. Bu konuda ciddi bir araştırma olmadığından doğrulatmak oldukça zor ama Hüseyin Dilaver’in derlediği “Esti Ziğana Dağı/Eridi Yürek Yaği” adlı türkünün taşplağa okunan ilk Karadeniz müziği olduğunu sanıyorum.

Radyo döneminin yıldızlarından Göreleli Halil Kodalak’tan günümüze ses kaydı kalmamışken, taş plak döneminin efsaneleri Ordulu Yunus Sakarya, Rizeli Sadık ve Hüseyin dilaver’in kayıtları günümüze ulaşmıştır. 45’lik döneminde ünlenen Karadenizli müzisyenler ise şunlardır: Göreleli Piçoğlu Osman, Maçkalı Hasan Tunç, Sürmeneli Fahrettin Dilaver, Maçkalı Ferhat Özyakupoğlu, Sürmeneli Bahattin Çamurali, Göreleli Katip Şadi, Koryanalı (Akçaabat) Hüseyin Köse, Sıdıksalı (Akçaabat) Şevket Köroğlu... Sadece kemençeciler değil kavalcı Sürmeneli Sadık Karadeniz ve türkücü Ziynet Sönmez, Erkan Ocaklı ile Cemile Cevher’de 70’li yılların sonuna dek devam eden bu dönemin starlarıdır. LP döneminde TRT’nin de desteğiyle Akçaabat’lı Süreyya Davulcuoğlu, Ordulu Kamil Sönmez yeni starlar olacak sonrasonda analog kasetler ve ardından dijital CD ve en son MP3 dönemleri gelecektir. Kayıt teknolojisi ve Pazar ihtiyaçlarının değiştiği her dönem kendi yıldızlarını yaratmıştır ki bu konuyu da başka yazılarda ele alalım.

Erkan Ocaklı’nın plak kapakları’nda değişim bir bakıma müzik piyasası ve dinleyici taleplerindeki değişime de örnek gösterilebilir. 1. 45’lik: TRT Radyosunun iki nesil boyunca tulum ve kemençeye karşı saz ile sürdürdüğü 50 yıllık mücadeleyi tek başına gerçekleştiren Erkan Ocaklı geleneksel Karadeniz müziğini saz eşliğinde icra eden Trabzon’daki köyünden İstanbul’a yeni gelmiş saf Anadolu delikanlısı 2. “Oy Eminem” filminin müziğini içeren plak kapağında hapishanenin dertli mahkumuna dönüşmüş 80’li yıllarda long play dönemine ait plağının kapağında Anadoluluktan henüz sıyrılamasa da İstanbul’un yaşamına ve damına adapte olmuş 3. Karadeniz ağzıyla türküler söylese de plak kağapında Anadolu’ya ilişkin hiç bir sembol yok. Anadolu tüklülerinin gecekondudan doğan Arabesk müziğe karşı yaşam savaşı verdiği yıllardayız.. Hasan Mutlucan’a haksızlık etmeyelim ama Kıbrıs barış harekatı sırasında kemençenin efsane ismi Bahattin Çamurali dahil pek çok Karadenizli müzisyen askerimize türküleriyle destek vermiş dahası günün havasını taşıyan bu türküler plak olarak piyasaya sürülmüştü. Çamurali yukardaki nadir bulunan plağında “Kıbrıs’a güneş doğacak” adlı türküsünün yanısıra “Kıbrıs Oyun havası” adlı adaya ait bir havayı da kemençe ile yorumlamıştı. Rizeli Sadık ve Bedriye taş plağı

Yazı: Özhan Öztürk
Plak fotoğrafları: Fatih Sultan Kar, Özhan Öztürk, Meftun Şengün

Ayrıca Bak