Karalahana.com! Laz uşaklarının gayrıresmi web sitesi

 

|  Mail gönder Sık kullanılanlara ekle  ENGLISH

 

Gümüşhane

Gümüşhane

Gümüşhane ili, Karadeniz Bölgesi’nin Doğu Karadeniz bölümünde yer alır. Bu bölümün iç kesiminde bulunan Gümüşhane ilinin Karadeniz’e kıyısı yoktur. Güney kesimindeki çok küçük bir bölümü Doğu Anadolu Bölgesi sınırları içerisine taşan Gümüşhane ili, Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgeleri arasında bir geçit alanıdır. Traih boyunca önem taşımış olan Trabzon-İran yolu, eskiçağdan beri yerleşim yeri olduğu bilinen Gümüşhane ili topraklarından geçer.


Gümüşhan ili yönetsel açıdan son yıllarda önemli bazı değişiklikler geçirdi. Bayburt ilçesine bağlı Aydıntepe ve Demirözü bucakları ile Kelkit ilçesine bağlı Köse bucağı 1987’de yapılan yasal bir düzenleme ile ilçe haline getirildi. 1985 yılında son nüfus sayımı sonuçlarına göre Gümüşhane ili halkının yaklaşık yüzde 38’i Bayburt ilçesinde yaşıyordu. Merkez ilçenin nüfusu ise Bayburt ilçesinde yaşayanların yarısından daha azdı. Üstelik Bayburt kentinin nüfusu da (1985’te 28.068) Gümüşhane kentinden 6.000 kadar fazlaydı. Gümüşhane ilinde toplumsal ve ekonomik açıdan en gelişmiş ilçe ve kent Bayburt’tu. Bütün bunlar göz önüne alınarak 15 Haziran 1989 tarih ve 3578 sayılı yasayla Bayburt ili kuruldu. Bu il sınırlarına gire yönetsel birimler Bayburt, Aydıntepe ve Demirözü ilçeleridir. Bayburt ili çok yakın bir il olduğundan coğrafya ve tarihini Gümüşhane ili ile birlikte ele alacağız.

Doğal Yapı

Doğu Karadeniz bölümünün iç kesiminde yer alan Gümüşhane ili toprakları oldukça dağlık ve engebelidir. İl toprakalrındaki dağlar Kuzey Anadolu Dağları’nın kıyı dağları ile iç sıralarından oluşur. Kuzey kesim Zigana (Kalkanlı) ve Soğanlı dağları, güneyi ise Çoruh Kelkit, Kop ve Otlukbeli dağları tarafından çevrilidir. Harşit (Doğankent) Çayı vadisinin güneyinde aşağı yukarı doğu Batı doğrultusunda uzanan Gümüşhane Dağları, batıda il sınırlarını aşarak Giresun Dağları’yla birleşir. Gümüşhane Dağları’nın batısında yer alan Gavur Dağı’nda 3.331 metreye ulaşan Aptalmusa Doruğu ilin en yüksek noktasıdır. 3. 000 metreyi aşan Gavur Dağı’nın en yüksek kesimlerinden son jeolojik çağın başlarında buzul aşındırmasıyla oluşmuş ilginç yüzey şekillerine rastlanır. Bu dağın çeşitli yerlerinden rastlanan buzyalaklarından (sirk) bazılarının çanak biçimli tabanlarında göller vardır. Gümüşhane ve Zigana dağlarında ormanın sona erdiği yüksekliklerdeki yaylalar hayvancılık açısından önem taşır.
Birçok akarsu tarafından parçalanmış olan Gümüşhane ilinin engebeli toprakları içinde çok az düz alan vardır. Bunlardan başlıcaları Bayburt ve Hart ovalarıdır. Kelkit vadisindeki küçük bazı düzlükler de ilin önemli tarım alanlarıdır.
Gümüşhane ili topraklarından kaynaklanan akarsuların tümü Karadeniz’e ulaşır. Başlıca akarsular Çoruh ve Kelkit ırmakları ile Harşit Çayı’dır. Kuzey Anadolu Dağları’nın birbirine paralel biçimde uzanan kıyı dağları ile iç sıraları arasundakş çöküntü alanında Çoruh ırmağı doğuya, Yeşilırmağın başlıca kolu olan Kelkit ırmağı da batıya doğru akar. Başlangıç kolları Bayburt Ovası’nın batısında yeralan bir çöküntüyle ayrılan bu akarsuların birbirine ters yönde aktığı vadiler oluk biçiminde olduğundan bu uzun çöküntü alanına Çoruh-kelkit Vadi oluğu denilir. Bu ırmakların kaynaklandığı kesimden doğan Harşit Çayı ise Gümüşhane kentinden geçtikten sonra dar ve derin bir vadide akarken kuzeybatıda Giresun topraklarına girer. Harşit Çayı’nın yarma vadisi Gümüşhane Dağları ile Zigana Dğları’nı birbirinden ayrılır. Oldukça bol su taşıyan Harşit Çayı’nın üzerine enerji üretimi amacıyla barajlar kurulmuştur.
Kuzey kesimi Karadeniz’in ılık ve nemli ikliminin etkisinde kalan Gümüşhane ilinin büyük bölümünde Doğu Anadolu bölgesinin sert kara ikliminin etkisi görülür. Yazları sıcak ve kısa olan Gümüşhane ilinde kışlar, yüksekliğin de etkisiyle uzun ve kar yağışlı geçer. Yağış miktarı iç kesimlere doğru gidildikçe azalır.
İlin kuzey kesimlerindeki dağlar ile Gümüşhane Dağları’nın Karadeniz’e bakan kesimleri kayın, meşe, ladin, köknar ve sarı çamlardan oluşan ormanlarla kaplıyken güneye bakan kesimlerinde yalnızca sarıçam toplulukları görülür. Ormanları büyük ölçüde yok edilen iç ve güney kesimlerin doğal bitki örtüsü bozkır (step) görünümündedir.


Tarih

Bayburt Ovası’nın çevresindeki alanlarda bulunan höyüklerde yapılan kazı ve araştırmalarda günümüzden 5.500 yıl kadar önce bu yöreye yerleşildiğini gösteren buluntular ele geçirilmiştir. Pulur Höyüğü’nde rastlanan ve tahıl yığınlarını korumak, sahibini belgelemek amacıyla damgalamada kullanıldığı anlaşılan pişmiş topraktan yapılmış mühür, İÖ 3000’lerde bu bölgede tarımsal etkinliklerin olduğunu ortaya koyar. İÖ 2000’lerin başlarında Anadolu’nun bazı yerlerinde olduğu gibi bu yörede de ticaret kolonileri kuran Asurlular, aldıkları işlenmiş gümüşe karşılık getirdikleri kumaşları veriyordu. Uzun süre bu yöredeki gümüş madenlerini denetim altında tutan Asurlular, Gümüşhane’yi içine alan bu bölgeye Azzi Hayaşa ülkesi diyordu. Hitit döneminde de bu yöreden elde edilen ve para birimi olarak kullanılan gümüş büyük önem taşıyordu. Hititlerin yönetimi sırasında Kaşkalar’ın yaşadığı bölge, İÖ 9. yüzyılda Urartu egemenliğine girdi. Kimmer ve İskit saldırılarından sonra başlayan Med ve Pers egemenliklerini Pontos, Roma ve Bizans yönetimleri izledi. Araplar’ın bölgeyi MS 7. yüzyılda kısa bir süre içim ele geçirdiği sırada bölgedeki başlıca kentler Argyropolis, Gymnias, Hart, Varzahan, Satala ve Ksanta idi. Bir süre Bizanslılar ile Araplar, Ermeniler ve Gürcüler arasında el değiştiren yöre, 1071’de Malazgirt savaşından sonra Türkmenlerin eline geçti. Danişmendliler, Mengücükler, Anadolu Selçukluaklar’ı, İlhanlı, Eretna Beyliği ve Akkoyunlu yönetimlerinden sonra 13. yüzyıl başlarında Bizans’ın Komnenos hanedanının Trabzon’da kurduğu devletin egemenliğine girdi. Fatih Sultan Mehmed’in bu devleti ortadan kaldırmasından sonra Osmanlı Devleti’ne bağlanan yöre 1514’de kesin olarak Osmanlı topraklarına katılana kadar Akkoyunlu ve Safeviler’in yönetiminde kaldı. 19. yüzyıl sonlarında Müslüman nüfus ile Rum ve Ermeniler’in yan yana yaşadığı il topraklarının batı kesimi trabzon vilayetine bağlı bir kazanın yönetsel sınırları içindeydi. I. Dünya Savaşı sırasında 1916’dan 1918’e kadar yöreyi Çarlık Rusya’sı ordularu işgal etti. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte il yapılan Gümüşhane’ye 1927’de ilçe oalrak bayburt da katıldı.


Ekonomi

Nüfus artış hızı ve nüfus yoğunluğu olarak çok düşük olan Gümüşhane ili halkının dörtte üçü kırsal kesimde yaşar. Yetiştirilen başlıca ürünler buğday, şeker pancarı, patates, arpa, lahana, çavdar ve fasülyedir. Hayvan yemi elde etmek amacıyla da bitki yetiştirilen ilin korunaklı yerlerinde meyve ve sebze bahçeleri bulunur.
Koyun ve sığırlardan elde edilen hayvansal ürünler, et, süt ve süt ürünleri tesisleri ile öteki işyerlerinde değerlendirilir. Arıcılık da yapıla Gümüşhane ilinde hayvansal üretimin verimi düşüktür. Dağlık alanlarda yer alan bazı köylerde yaşayan halkın bir bölümü ise geçimini ormancııktan sağlar.
Gümüşhane ili, Karadeniz kıyısını Doğu Anadolu ile İran’a bağlayan yolun geçtiği alanda yer aldığından tarih boyunca önem taşımıştır. Trabzon limanından gelen E-390 Karayolu, kuzeybatıda 2.010 metre yüksekliğindeki Zigana geçidini aşarak il topraklarına girer. Gümüşhane ve Bayburt kentlerinden geçen bu yol, güneydoğudaki 2.425 metre yüksekliğindeki Kop geçidini aştıktan sonra Gümüşhane ilini dışına çıkar. E-390 Karayolu’nun Aşkale’de kavşak oluşturduğu E-23 Karayolu ise doğudaki Gürbulak sınır kapısından İran’a ulaşır.
Gümüşhane ilinin sanayisi gelişmemiştir. Başlıca sanayi kuruluşları un ve unlu ürünler, toz, kire. Tuğla ve kiremit fabrikaları, orman ürünlerini işleyen, keramik eşya yapan işyerleri ile E-390 Karayolu boyundaki oto onarım bakım atölyeleridir.
Yeraltı kaynakları bakımından pek zengin olmayan Gümüşhane ili topraklarında bakır, kurşun – çinko, barit ve linyit yatakları vardır.


Toplum ve Kültür

Gümüşhane ilinin kültürel oluşumunda kuzey bölümlerinde Karadeniz güney bölümlerinde de Doğu Anadolu etkileri görülür. Kır ve kent yaşamının iç içe olması toplumsal yaşamda geleneksel ögelerin varlığını korumasına yol açmaktadır.
Eski dönemlerde ilin en önemli elsanatlarından olan gümüş işçiliği 19. yüzyılda gümüş ocaklarının kapanmasıyla ortadan kalktı. Günümüzde Gümüşhane ili halkının sürdürdüğü başlıca geleneksel el sanatları dokumacılık, çömlekçilik ve av gereçleri yapımıdır. Dokumacılıkta yünüp taranıp bükülmesiyle elde edilen iplik kullanılır. Küçük tezgahlarda bu ipliklerle kilim, cicim ve ihram dokunur. Kilimlerde çoğunlukla at başı ve birki motifleri, ihramlarda ise tetikli zincir, Bayburt kordası, pirinç deni gibi adlar alan desenler kullanılır. Kelkit ve Bayburt çevresinde yaygın olan dokumacılık giderek önemini yitirmektedir.İldeki çömlekçilik daha çok testi ve çömlek yapımına yöneliktir. Yakınlığı nedeniyle toplumsal yapı ve kültür açısından Erzurum’la benzerlikler gösteren Bayburt’ta eskiden ihram dokumacılığı yaygındı. Bayburt’un Erzurum’a benzeyen başka bir yanı da bayramalrın ilk gününde düzenlenen cirit oyunlarıdır.


İl Merkezi: Gümüşhane

Bugünkü Gümüşhane kentinin güneybatısında yer alan gümüş yataklarının yakınında Romalılar ile Bizanslılar tarafından kurulduğu sanılan yerleşim yeri, Argyropolis adıyla anılıyordu. Adı, Yunanca Gümüşkenti” anlamına gelen Argyropolis, 16. yüzyılda Osmanlıalr tarafından Canca, daha sonra da Gümüşhane olarak adlandırıldı. Yörede, Gümüşhane adının nereden geldiği konusunda anlatılan öyküye göre çok eskiden bu yöreye egemen olan beyin güzel kızı ile evlenmek isteyen zengin bir çok bey birbiriyle yarışır. Ama kız gönlünü çoktan fakir bir gence kaptrımıştır. Bu duruma çok kızan beey, adı Gümüş olan kızını bugünkü eski Gümüşhane yakınındaki gümüşten yaptığı bi yapıya kapatır. Kızın yaşamı boyunca kaldığı bu binanın olduğu yere sonradan kurulan yere Gümüş’ün yaşadığı yer anlamındaki “Gümüşhane” adı verilmiştir.
19. yüzyılda gümüş yatakları tükenince, kent halkı rabzon-İran yolunun geçtiği Harşit Çayı vadisine inerek yerleşmeye başladı. Vadinin konumu nedeniyle dar bir alanda kurulan kent yol boyunca gelişti. Kentin batısındaki yamaçta kalan eski Gümüşhane günümüzde Gümüşhane’nin Süleymaniye Mahallesi’dir. Bu mahallede kentin eski zenginliğini simgeleyen çoğu terk edilmiş, bahçe içinde birçok konak vardır.
Gümüşhane kentindeki başlıca eğitim ve kültür kurumu Karadeniz Teknik Üniversitesi’ne bağlı Gümüşhane Meslek Yüksekokulu’dur.
Kentin nüfusu 22.067’dir (1985)

Gümüşhane, gümüşhane linkleri, gümüşhane siteleri, gümüşhane köyleri, gümüşhaneliler, gümüşhane haber, gümüşhane resimleri, gümüşhane ilçeleri, Gumushane,canca, gece, kürtün, araköy, demirciler, elmalı, kızılçam, alıçlı, gümüştuğ, balkaya, ağıl,             

Karalahana.Com! Doğu Karadeniz Bölgesi gezi, kültür, tarih ve müzik rehberi © 2007 | Tüm hakları saklıdır