Yazı: Hasan Düzgün

Tarih yazarken dilin çok önemli olduğunu tüm dünya tarihçilerinin kabul ettiği bir gerçektir. Bizde bu doğrudan yola çıkarak Uzungöl de konuşulan( romaıga) Rumca yı irdeleyelim Uzungöl de konuşulan Rumca çevre köylerde konuşulan Rumca dan farklıdır. Ana dilimin Rumca olması buralarda yaptığım araştırmalar için bu farklılığı ortaya koyması için yeterli olacağını sanırım. Aynı araştırmayı Rumca konuşulan Tonya ve civarında yapıp karşılaştırdığımızda bu tezimin doğruluğunu anlıyoruz.Günümüzde Uzungöl ve civarında konuşulan dil, giderek etkinliğini kaybetmektedir.

 Çünkü yeni nesil gençler bu dile ilgi göstermemektedir.Ancak bunu sadece ilgisizliğe bağlamak doğru olmaz çünkü yıllarca dünya ile iletişimsiz yaşayan Uzungöl 1960 tan sonra dünyaya açılmış, ayrılanlar gittikleri yerde konuşacak kişi bulamadıklarından uzun yıllar dillerini konuşamamışlardır. Buda dilin hem kelime hazinesini azaltmış hem de konuşma aksanını etkilemiştir. Bir başka önemli neden bu dilin yörede sadece konuşma dili olarak kullanılmasıdır. Hiçbir yazılı belgenin elimizde olmaması bu husustaki iddiamızı desteklemektedir.  Bunun nedeni dilin çok eski olması  ve bölgedeki göç hareketlerinin yoğunluğu, başka dillerin konuşulması etkili olmuştur.. Günümüzde Trabzon ve yöresinden Selanik’e göç edenler dahi Grekçe’nin etkisinde kalmış ve dillerini aksatarak konuşmaktadırlar oysa Trabzon dan ANAKRA kalesine sürgün edilenlerle konuştuğumuzda dilin değişmediğini görüyoruz. Başlı başına diyaleği olan bir dilin yazı diline dönüştürülmediğini görmek günümüzde Pontusluların Yunanistan’da ki durumlarını açıklamaktadır. Tarihçiler aşağıda belgelediğim dil çalışmasını dikkatle takip etmelidirler Önemli olan doğruların tespiti ve yazılmasıdır. Bu kitap yazılmadan önce birde Yunanistan ayağına göz atalım 1996 yılında yaptığım gezide çok şeyi inceleme imkanı buldum bütün geleneklerin benzerlik gösterdiği ama dilde ki benzerliğin  tam olarak anlaşılır olmadığını müşahede ettim Yunanistan da yaşayan ve Trabzon dan giden Rumların oradaki durumları hiç de öyle sanıldığı gibi iç açıcı değildir onlara göçmen gözüyle bakılmaktadır yani orada rahat olmadıklarını  tespit ettim. Çünkü onlar Trabzon’dan gittiklerinde konuştukları dili değil Grekçe ile Rumca karışımı arasında kalmışlardır.Uzungöl’de konuşulan dilin diyaleği nın olduğunu kanıtlayan çalışmaya dönelim çevredeki konuşma dili ile Uzungöl deki konuşma dili farklılığını ortaya koyan  diyalekt ten bahsetmişken tarih 8 ocak 1863 felsefe-tarih sınıfının oturumu  bay momsen DR Michael Defner’in Atina araştırmasını sunuyor, başlıklı   makalesinde  sayfa 8 de Saraho (UZUNGÖL) diyaleğinden bahsetmekte ve bunların açılımlarını yapmaktadır. Makalenin çok uzun olması nedeniyle makaleye yer vermeden özetle anlatılan konuya değinelim Trabzon merkezinin dil diyaleği ile Uzungöl ün çevresinde ki bazı köylerin konuşma aksanı Trabzon diyaleği ile daha yakın benzerlik gösterdiğini görebiliyoruz. Buda Uzungöl ün kimliğini sorgularken yörenin en eski yerleşim yerlerinden olduğu ve göçün buralara Trabzon’un veya Trabzon’a gelenlerin aynı yöreden geldiklerini söyleyebiliriz. Günümüzde de çevre köylerle olan dil aksanı farklılığını biliyoruz halbuki of ilçesine bağlı olan Uzungöl ve çevresi köylerin normalde of Diyaleği’n’ de ki aksanı kullanması gerekmez mi ancak göç hareketlerinin değişik yer ve yörelerden gelmiş olmalı ki bu farklılık olsun bizimde üzerinde durduğumuz asıl konumuz kimlik araştırması olduğu için bu konuyu bukadar önemsiyoruz.Trabzon ve civarında Rumca konuşan bütün yerlerde konuşma benzerliği vardır.Oysa Uzungöl’de konuşulan Rumca tamamen farklıdır.Bir başka önemli farklılık Karadeniz’de konuşma ve yazı dilinde sıkça rastlanan  P yerine B  veya G yerine K veya T yerine D kullanıldığını biliyoruz oysa Uzungöl’de bunların hiç birisine rastlamayız. Uzungöl dil diyaleği çalışmasında of diyaleği ile karşılaştırmalı çalışma yaparak aradaki farkı ortaya koymaya çalışalım. Burada Ömer Asan’ın Pontus Kültürü kitabının Of dili diyaleği bölümünden örnekler kullanma gereği duydum bunun nedeni Ömer asanın çalışması of bölgesinde yapılmış ve of diyaleği başlığı altında çalışılmıştır of ilçesinin tarihinin eskiliğini kimse tartışamaz ancak of ilçesine bağlı olan Uzungöl’ün tarihinden bahseden bile yok halbuki dil bölümünde Saraho diyaleği çalışmasından bahsetmiştim bir köyün başlı başına dil diyaleği in olması  dikkate değer bir durumdur.Bu düşünceyle karşılaştırmalı olarak yazılmıştır. Sadece aralarında 40 km mesafe olan bu iki yerleşim biriminin dildeki bu farklılığı Uzungöl ün eski yerleşim birimi olduğu olasılığını akla getirmektedir veya baskıdan kaçan aydın bir kesimin buraya yerleşip hayatlarını sürdürdüklerini akla getirmiyor değil çünkü ilk kurulduğu zaman hane olarak azlığı bu iddiamızı güçlendirmektedir.Yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklılıklar oldukça zorluk yaratmaktadır zira Arapça da kullanılan ve dil ucunun dişler arasına
alınarak Z harfini telaffuz etmeyi denediğimizde Z olarak değil ( dze ) olarak ses çıkar bu ve buna benzer durumlarda ciddi zorluklar vardır ancak konuşma dilinin bilinmesi durumunda böyle bir sorunla karşılaşılmaz.Buna benzer başka durumlarda mevcuttur. Ancak ben asgari hata ile yazmaya çalışacağım.Dilbilimci olmamak bir dezavantaj olduğunu biliyorum burada sadece kelimelerin  Uzungöl deki konuşma şekli ile ofta ki konuşma şeklinin Türkçe karşılıkları çalışmasını bulacaksınız.Buda Trabzon ve of diyaleği den farklı olduğunu ayıran özellik olacaktır.bu farklılığı ortaya koyan bir örnek vererek açıklayalım

Çevre köy rumcası                                   Türkçe si
esi nabas mi so gadoy                        sen ahıra gidecek misin

bu cümle Uzungöl’ündışında yani Uzungöl e bağlı cevre köylerde konuşulan Rumcadan verilmiş örnektir peki aynı cümle Uzungöl de nasıldır ona bakalım.

 Uzungöl rumcası         Türkçe si
Esi nabas mi so mandrin                    sen ahıra gidecek misin

görüldüğü gibi anlamı aynı ama kelime farklı olarak kullanılmaktadır mandri ahır demektir gadoy da ahır demektir ama sadece Uzungöl de böyledir bir başka örnek verelim.

Çevre köy:   :    i manas bu eni                               annen nerede
Uzungöl de :    i manas buçega eni                       annen nerede
Çevre köy:   :    ela as bame so barhar                   gel yaylaya gidelim

Uzungöl  de:    ela asbame saharsun                        gel yaylaya gidelim
Çevrede       :   havu do mular dinos en                   bu at kimin
Uzungöl de :    havu daleğon dinosen                     bu at kimin
Çevre köy   :   do fayin e goliyen          ekmek yandı
Uzungöl de :   do fayin egoliyen          yemek yandı

Burada kelimelerin anlam farklılığı ve kelimelerin bir araya getirilirken kullanılan birleştirme ve ayırma önemlidir bir başka örnek ise A ve E harflerinin kelimenin içinde ve sonunda nasıl kullanıldığıdır buna da örnek verelim

çevre köy   :     hadin an u beruna                              onlar almazlarsa
uzungölde :     hadin anceberuna                                onlar almazlarsa
cevre köy   :     hados na ferene                                    o getirecek onu
uzungölde :     hados na feredo                                   o getirecek onu
çevre köy   :     da ğardela dema ine                            çocuklar benim
uzungölde :     da ğardele dema ine                            çoçuklar benim

Burada ğardele kelimesinin sonunda a yerine e kullanıldığını görürüz  bunları çoğaltmak mümkündür daha uzun cümle içinde e,a,ı,i,u,o harflerinin nasıl yer aldığına bakalım burada sadece çevre köylerden bahsetmek doğru olmaz mesela Trabzon un Tonya ilçesinde farklıdır Maçka da farklıdır of ve civarında farklıdır.

Of’ta.            :   adin nağvenun so barhar:                onlar yaylaya çıkacaklar
Uzungöl de :  hadin neğvenun si saharsun           onlar yaylaya çıkacaklar

Kelime içinde ki neğvenume deki a ve e harfleri farklı kullanıldığını görürüz ayrıca so yerine si kullanılmıştır dil bilimci olmadığımı ancak pratikte ki kulanım ve eklerle ulamaların farklı olduğunu tespit etmek zor olmasa gerek buradan varmak istediğimiz dilin farklılığını ünlü tarihçi Hasan Umur şöyle yorumlamaktadır “dil şivelerindeki ayrılıkların hayrete şayan bir numunesi de of ta yunanca konuşan köylerdeki yunanca dilde görülmektedir”. Hatta bazı kelimelerin anlamını anlamada zorlanmaktadır buda bize Rumların buralara aynı yerden değil ayrı bölgelerden gelip yerleştiğini göstermektedir der  Hasan Umur Rumların buralara geliş tarihini 2500 küsur yıl olarak açıklamaktadır.  Bu bence de kabul gören bir gerçektir hatta Rumların medeniyet üstünlüğü buralarda yaşayanları etkilemiş ve Rumların bütün yaşam biçimlerini kabullenmişlerdir yine bir başka gerçeğe göz atalım yakın tarihlere kadar mahkemelerde ifade alınırken tercüman kullanıldığı bilinmektedir.

Dil üzerine bir öykü
Bir öykü ile destekleyelim:İspirli meşhur memioğlu Erzurum valisinin azlini devletten ister başaramayınca Erzurum a gider valiyi öldürmek ister  bunu da of ta ki eşkıya  ağaları ile beraber tertipler vali devlet gücünü kullanarak memioğlunu öldürmek ister ancak memioğlu kaçar kurtulur vali de İspirlilerin bu tavrının memioğlundan korktukları için bu isyana katıldıklarını düşünür ve ispirlileri affetmeye karar verir. Of tan gelip kendi isteğiyle katılanları ayırt etmek için yine dilin etkinliğini kullanmıştır. İfadesini aldığı kişilere ‘FINDIK’ kelimesini sorarak işe başlamış ispirlilerle Ofluları ayırt etmek için bu yönteme baş vurmuş ve fındık yerine FUNDUK diyenleri Ayırmış funduk diyenin Oflu olduğunu tespit etmiş ve idam etmiştir (bkz of muharebeleri tarihi sayfa 23)sonuç olarak şunu söyleyebiliriz Dil toplumların bütün özelliklerini yansıtan en önemli faktördür tarihini, sanatını, geleneklerini, tavır ve davranışları konuştuğu dilde saklı dır.

EDATLAR

Uzungöl’de                Of’da
——————————————-         ——————————————-
Me  ile   me  ile
Se,so  e-de hali  se,so  e-de hali
Ya  için,cek,cak             ya  için,mek,mak
Os  …e kadar  os  ……e kadar
Aso  ..den,dan  aso  …den,dan
Eçinos  siz,o      athios  siz,sız

Cümle içinde kullanarak farklılığı görelim

Uzungöl’de         Of’da
Me don ömerin eşeğvenum so raşn.-       me ton omer nivenume sa raşi
Ömerle dağa çıkıyoruz      ömerle dağa çıkıyoruz

Sosbidin do zuliyan eşis                so spit ntoduliya ehis
Evde ne işin var                 evde nbe işin var

asiğon esen ubağoçi                  athios esi u pa ğaçi
sensiz gitmem oraya       sensiz gitmem oraya

Edatlar kendi başlarına anlam taşımazlar kelimeler veya cümle aralarında kullanıldığında ilgi ve özellik belli ederler.

Bağlaçlar: bağlaçlar daha çok sıfatlandırma da kullanılır ancak of ve Trabzon  diyaleğin den farklıdırlar
Saraho(Uzungöl) da                               Of ‘da
ÖRNEK:         Mİ            yapma                  Mİ             yapma, etme
ÇE                ve                  ÇE  ve
ODİNE           ne varsa      OTİ  ne varsa
OMON                 gibi                      OMO             gibi
YA           şüphe, şüpheli                 YA  için
ON           eğer………                      SİTE  iken

Yukarıda farklılıklar karşılaştırıldığında göze çarpar. Birde cümle içinde  kullanarak örnekleyelim.

           Saraho(Uzungöl) da               Of’da
_______________________                      ____________________
Rumca                                                 Rumca
Din ayşen ebaren  enbros                  ame so horaf ce ti ayşe bal
Çe ağume so horafin                          epare empros
Türkçe                      Türkçe
Ayşe’yi önüne al ve tarlaya git         ayşeyi önüne al ve tarlaya git

Cümlelerin kuruluşları ve kelimelerin farklılıkları açıkça görülmektedir.

   Rumca                                         Rumca
so horiyon sa debeynen izadonan      so Horiyo sitepeyena atona ida
Türkçe                   Türkçe
köye giderken onu gördüm                köye giderken onu gördüm

  ZARFLAR: Bir fiilin veya sıfatın anlamına yer,zaman,nicelik ve nitelik kazandıran kelimelerdir.

              Uzungöl’de                Of’da
Aduhan orada eci orada
Azahan burada edaha burada
Eksu dışarıda eksi dışarıda
Blan yakında sima yakında
Abes içeri apes içeri
Ebis arkada eçapis arkada
Adoson o kadar atoson o kadar
Bola çok Pola Çok
Beran Karşı Epera Karşı
Edöde O zaman Etote O zaman
Dal dinimeran Bir gün sonra Talo mera Bir gün sonra

              Uzungöl’de           Of’da
Ela azahan Buraya gel Ela daha Buraya gel
Azahan ime Buradayım Adaha ime buradayım
Harusenabame Şimdigitmeyeceğiz Haruçehapame Şimdigitmeyeceğiz
İberis asdo horafin bola yaralmasiya e birame Geçen yıl tarladan çok patates aldık Aso horaf iperis pola kartofa e pirame Geçen yıl tarladan çok patates aldık

Sifatlardan yapılan zarflar: Zarf olan kelimeler çoktur.tarafsız tanıtma sözcüklerinde i- hali ile de zarf yapılırlar.bu zarflar fiilin ne için ve durumunu  gösterir
Uzungöl’de        Of’da
HLİYO                                               SICAK HLİO SICAK
GRİYOS SOVUK KRİOS SOVUK
EMORFON GÜZEL OMORFO GÜZEL
GALO İYİ GALOS İYİ

Bu sıfatları zarf halinde kullanarak  farkı görelim

              Uzungöl’de           Of’da

Hado do ğarzelin emorfa drağoza  ato pedi omorfo trağodi
O çoçuk güzel türkü söylüyor  o çoçuk güzel türkü söylüyor

Anemon bola hliya fisa    to vrako pola hlia fisay
Rüzgar çok sıcak esiyor   rüzgar çok sıcak esiyor

İSİMLER

Özel isimler:   belli kişi ve yerleri belirten isimlerdir.

O bekiris     Bekir
O sdubeçis     sdubeç
İ gosara     gosara
İ Trabezunda                Trabzon

Cins isimler (Bir kişiyi veya eşya ve hayvanları belirten isimlerdir).

do drabezin masa  to trapez masa
do zont  diş  to dont  diş
i borda  kapı  i porta  kapu

çoğul isimler
i yazelfis kız kardeşin     i adelfes             kız kardeşin
danepse torunlar ta anepsa torunlar
dasgafize tekneler ta skafida tekneler.

Madde isimleri(elle tutulur gözle görülür varlıklara verilen isimlerdir.
İ bşi  ruh,can  i pşi  ruh, can
O loğos söz kesme o loğos             söz,demeç
Do bulisimo satış  to pulima satış

Tanıtma sözcükeri (erkek)
a-tekil olanlar
b çoğul olanlar

tekil olanlar
o bedinos gaganiz   o petinos kakaniz
horoz ötüyor                horoz ötüyor

e bedino do sdeçis çe varcizis  e petino eda lalis ce kahese
e horoz niçin bağırıp durursun  e horoz niçin bağırıp durursun

çoğul olanlar

i bedinuzes gaganizune   i petini kakanizone
horozlar ötüyor   horozlar ötüyor

da bedinuzes goçiya e sira   ta pedina stara e sira
horozlara tane attım               horozlara buğday attım

tanıtma sözcükleri (dişi)
a- tekil olanlar
b-çoğul olanlar

tekil olanlar
i nife bola zulev   i nife bola dulev
gelin çok çalışıyor              gelin çok çalışıyor

di nifen voyson aserde              ti nife laleso as erte
gelini çağır gelsin   gelini çağır gelsin

e nife ela azahan       e nife ela daha
e gelin gel buraya              e gelin gel buraya

çoğul olanlar
da nifaze bola zulevune  ta nifada pola dulevune
gelinler çok çalışıyor              gelinler çok çalışıyor

e nifaze eladen azahan   e nifada elate adaha
gelinler buraya gelin   gelinler buraya gelin

da nifaze bola gurfizo               ta nifada pola kurfizo
gelinleri çok överim    gelinleri çok överim

Tarafsız tanıtma sözcüklerin halleri

Tekil
Do zon graz    toz o krayz
Sığır bağırıyor    sığır bağırıyor

Do zon almeğo   toz o almeğo
Sığırı sağıyorum   sığırı sağıyorum

Çoğul
Da za grazune    ta za krayzune
Sığırlar bağırıyor   sığırlar bağırıyor

Da za almeğume   ta za almeğume
Sığırları sağıyoruz   sığırları sağıyoruz

Yukarıda dil diyaleği ile ilgili çalışma, Uzungöl –of dilleri arasındaki konuşma ve yazı dilinin farklarını ortaya koymak için yapılmıştır.

 

Please follow and like us:

Enjoy this blog? Please spread the word :)